Dienstplichtig tot in de bak

Ik had al veel gehoord over het absurde geval van de laatste dienstweigeraar die in ons land nog gevangen zit - en zelfs blijft zitten, wanneer de dienstplicht al tot het verleden behoort.

En toch. Nadat ik me twee keer had gelegitimeerd, de sinaasappels die ik hem had willen geven bij het loket had moeten achterlaten en de bezoekersruimte van de Bijlmerbajes was binnengedrongen, verbaasde ik me over zijn gestalte: geheel kaalgeschoren, in z'n onderhemdje en bleek. Wat een boef!

Leon Wechgelaer heeft dezer dagen zijn zesendertigste verjaardag in de cel gevierd omdat hij als totaalweigeraar in 1992 tot zeven maanden gevangenisstraf is veroordeeld, door de militaire rechtbank in Arnhem. De Hoge Raad bevestigde in cassatie eind vorig jaar dat vonnis, ondanks het advies van de procureur-generaal Leyten om hem, in verband met de naderende afschaffing van de dienstplicht, gratie te verlenen. Op 1 februari 1996 werd de opkomstplicht opgeheven, maar op 28 mei jongstleden draaide Wechgelaer de isoleer-cel in aangezien hij iets geweigerd heeft wat inmiddels al voor niemand meer een plicht was. En daarbij ook nog de moed had om de vervangende dienstplicht - die dus een niet meer bestaande plicht vervangt - af te wijzen.

Kort daarna begonnen voor Wechgelaer maanden in het half-open gevangeniskamp Weslinge (nabij Heerhugowaard) die zo mogelijk nog pijnlijker waren: nooit meer alleen, maar steeds het verplichte gezelschap van criminelen. Toestemming voor studie werd hem geweigerd. Die studie was immers 'geen erkende' studie. “Het gebeurt vaker dat iemand een niet erkende studie wil doen”, zegt zijn advocaat J. Pen, “maar meestal wordt er dan een oogje dicht geknepen. Alleen bij hem niet.” En nu in de Bijlmer, waar hij wegens het weigeren van gevangeniswerk (immers ook een vervanging van diezelfde, afgeschafte plicht) 22 uur per dag achter slot en grendel verblijft. Alleen, maar voor zijn gevoel niet eenzaam. De gevangenisbibliotheek stuk lezend, op weg naar 3 december, de dag dat de deur definitief opengaat.

Is zijn straf dan echt niet een béétje rechtvaardig, omdat hij op grond van het gelijkheidsbeginsel volgens dezelfde normen gestraft dient te worden als andere dienstplichtigen die eerder weigerden? En is het dan niet waar dat de dienstplicht eind vorig jaar, toen Wechgelaer voor de Hoge Raad kwam, nog functioneerde? Nee, ook zo beschouwd is het een schrijnend onrecht dat Wechgelaer zit. In april 1996 werd de dienstweigeraar Edwin Peters door de Haagse rechtbank veroordeeld tot twee maanden voorwaardelijk. Peters had de drie maanden die de vervangende dienstplicht langer duurt dan de militaire dienstplicht geweigerd, maar wel even lang de vervangende dienstplicht vervuld. Vandaar de kortere straf. Maar voorwaardelijk? Dat was een doorbraak. En een elegante, want de kans op recidive is met de afschaffing van de dienstplicht weldra verkeken.

Op 31 augustus aanstaande wordt de dienstplicht afgeschaft. Of liever gezegd, er wordt dan een 'generaal pardon' verleend aan de laatste dienstplichtigen die zich nog in het Nederlandse leger bevinden (behalve aan een klein aantal dienstplichtigen van buitenlandse afkomst, bijvoorbeeld Turken die er de voorkeur aan geven hier de dienstplicht af te maken in plaats van dat in Turkije te moeten doen). Maar het generaal pardon strekt zich niet uit tot de bleke dienstweigeraar in de toren de Schans van de Bijlmerbajes. Is er iets logischer, dan dat de Vereniging Dienstweigeraars een gratieverzoek voor Leon Wechgelaer ter gelegenheid van die eenendertigste augustus, heeft ingediend?

Het gratieverzoek voor Wechgelaer is tevens de laatste kans om het licht te doen schijnen op het principe achter dienstweigering. “Ik ken de staat niet het recht toe mij te dwingen mensen te vermoorden en onze cultuur op te leggen. Ik wil niet dienen in een samenleving die in een krankzinnig tempo de natuurlijke hulpbronnen uitput en deze levenswijze probeert op te dringen aan andere beschavingen. Stel je voor wat er gebeurt als alle Chinezen evenveel auto's krijgen als Nederlanders gemiddeld hebben!” Misschien klinkt dat principe nu nogal abstract in een tijd waarin het Nederlandse militaire bedrijf zich beperkt tot mislukte vredesmissies, zoals in Srebrenica, waar het leger nu juist - lijkt mij - te mak is opgetreden. Maar in tegenstelling tot de wijdverbreide mentaliteit van 'van-negen-tot-vijf-militairen' maakt Wechgelaer van zijn principe een levenswerk.

De laatste jaren heeft Wechgelaer samen met zijn vriendin op een onbewoond eiland in het noorden van Noorwegen gewoond. Hij heeft het eiland zelf per boot 'ontdekt' en is er (zonder uitkering) gaan leven van visvangst, groententuin en bessenpluk: als een Robinson Crusoë. Op 3 december zal hij spoorslags terugkeren naar zijn eiland en zijn vriendin om daar, 200 kilometer boven de Poolcirkel, dit ecologisch en pacifistisch-verantwoorde leven voort te zetten. “De Noren op de naburige grotere eilanden vragen me soms waarom ik zo gek ben om op een verlaten rots in zee te gaan wonen”, vertelt hij, “ maar tegelijk straalt de nieuwsgierigheid en bewondering uit hun ogen.”

Met de Vereniging Dienstweigeraar ben ik blij dat de dienstplicht afgeschaft is, ook al geloof ik niet in het pacifisme als strategie om de wereld te beschermen tegen lieden als Saddam Hussein. Maar haast nog noodzakelijker dan het bestaan van democratische legers is het respect voor mensen die bereid zijn zichzelf op het spel te zetten voor de principes waaruit Wechgelaers dienstweigering is voortgekomen. Het is daarom goed te vernemen dat de Vereniging Dienstweigeraars doorgaat met haar werk, maar nu vooral ter ondersteuning van dienstweigeraars in die landen waar nog geen wet bestaat die gelegenheid biedt tot dienstweigering, zoals in Latijns-Amerika, Turkije en Azië.

De cipier die ons gesprek heeft bewaakt, staat op en legt een rood kaartje op Wechgelaers hand. Dat betekent dat hij terug moet in z'n cel. “Ach”, zegt hij lachend, “het enige wat ze me kunnen doen is de deur achter me sluiten. Wat ik denk bepaal ik”. Jawel, maar wat ik kan doen, denk ik nadat ik de vesting verlaten heb en de witte, ommuurde torens tegen de stad en het gewriemel van mensen zie afsteken, is pleiten voor gratie voor Leon Wechgelaer.

Zolang Nederlands meest karaktervolle dienstplichtige nog gevangen zit, is de dienstplicht niet afgeschaft.