Misleid door voorspoed

Seneca: Dialogen. Vert. Tjitte H. Janssen. Uitg. Boom, 416 blz., ƒ 69,00.

Een auteur die tot de favorieten van veel gymnasiasten behoort, is de filosoof Seneca. De voornaamste reden daarvan ligt, denk ik, in het feit dat hij zijn theorieën niet verpakt in abstracte bespiegelingen, maar toepast op de praktijk van het leven. Dat hij daarbij soms wat moraliserend te werk gaat, verhoogt zijn aantrekkelijkheid eerder dan dat het haar aantast. Bovendien is zijn stijl zeer bijzonder: bondig geformuleerde zinnen vol antithesen en paradoxen en een overvloed aan beelden. Vaak wordt de tekst nog verlevendigd door trefzekere uitspraken zoals: 'Tegenspoed verplettert alleen wie door voorspoed misleid wordt'.

Seneca's literaire oeuvre is een van de omvangrijkste van de Latijnse literatuur. Het bestaat uit brieven, traktaten, een schotschrift, tragedies en dialogen. Van deze dialogen, die in feite een soort essays zijn, is nu een gloednieuwe Nederlandse vertaling verschenen. Het boek, dat met z'n ruim 400 dichtbedrukte pagina's rustig kan worden aangeduid als een pil, is voorbeeldig uitgegeven. De vertaler, Tjitte H. Janssen, heeft niet alleen gezorgd voor een leesbare tekst, maar ook voor terzake doende inleidingen en aantekeningen.

De dialogen (een dozijn in getal) reflecteren de hoofdlijnen van de stoïcijnse filosofie: de rede is het leidende principe van de mens, emoties scheppen verwarring en onrust, geluk ligt in de aanvaarding van het lot, sober leven is een voorwaarde voor wijsheid, enzovoorts. Ofschoon Seneca de kosmische wereldorde als de grondslag van het bestaan beschouwt, gaat het hem toch vooral om de manier waarop deze doorwerkt in het leven van ieder mens afzonderlijk. Met als gevolg dat zijn werk meer ethisch dan speculatief is. Hoe moet de mens handelen? Dat is de belangrijkste vraag die hij zich stelt.

Door de publikatie van dit boek wordt een gebied ontsloten dat voor de Nederlandse lezer tot nu toe grotendeels terra incognita was. Er waren wel een aantal Seneca-dialogen apart vertaald, maar dit is de eerste uitgave waarin ze alle twaalf integraal zijn opgenomen. Wie het werk leest, zal met bewondering, en misschien ook met verwondering, constateren hoe modern en actueel vele van Seneca's ideeën zijn.