Klaver op de apenrots

Salwa Bakr: Wachten op de zon. Vert. Djûke Poppinga (red.) en Heleen Koesen. Uitg. Bulaag/NOVIB/NCOS, 160 blz. ƒ 28,50.

De Kaireense Salwa Bakr (1949) debuteerde in 1986 met korte verhalen en werd toen snel beroemd in de hele Arabische wereld. Ze is feministe, maar minder eenzijdig dan haar landgenote Nawal Saadawi, en ze schrijft veel beter. De meeste verhalen in deze bundel draaien om de lotgevallen van vrouwen en meisjes die vergeefs trachten hun lot in eigen handen te nemen, maar soms ook over al even kansloze mannen en apen.

Illustratief is 'Deeg kneden', over drie apen die een temmer op wrede wijze probeert te dresseren. De energiekste aap verzet zich. Hij kan dat doen omdat hij nog weet heeft van het oorspronkelijke paradijs: de vrije natuur. De andere twee denken dat de apenrots het paradijs is. Eén van hen is te oud, de andere te braaf om te vechten. Het strijdbare dier werkt de temmer het ziekenhuis in en wordt als onhandelbaar teruggebracht naar de apenrots. Is dat winnen? In de dierentuin krijgt hij alleen klaver, want hij wordt bewaakt door aapachtige lieden die zijn voer stelen om het zelf op te eten. Strijd helpt dus niet; winnen is ook verliezen. De brave aap, die aan een circus verkocht wordt, krijgt wat in Kairo waarschijnlijk het beste apenleven is; maar dat is niet zijn verdienste.

De menselijke personages in de andere verhalen streven eveneens naar verbetering van hun lot. Omdat zij een vermogen tot reflectie hebben verwerven zij tenminste een inzicht in hun leven - dat lijkt het enige wat er in deze wrede wereld vol willekeur te bereiken is.

Een minder indringend thema van Bakr is heimwee naar het verleden, naar de tijd dat er nog bomen stonden in Kairo, toen de opera nog niet was afgebrand en de mensen nog idealen hadden in plaats van televisie. Zij heeft kennelijk kunnen profiteren van de mogelijkheden die Nassers socialisme bood aan de kleine man en verlangt terug naar de geborgenheid van toen. Dat past slecht bij de illusieloosheid die zij elders tentoon spreidt.

Maar wie meent dat de verhalen van Salwa Bakr vooral somber zijn krijgt ongelijk. Zij worden gered door een fijnzinnige, vaak sardonische humor en een voortreffelijke stijl, die ook in de vertaling goed tot zijn recht komt.