Van deze geschiedenis leer je onafhankelijk te denken

Veertien jongeren uit Polen, Duitsland, Somalië, Irak, Slowakije knappen het terrein van voormalig Kamp Westerbork op. “Het is angstig hoe dichtbij de geschiedenis komt.”

HOOGHALEN, 15 AUG. Aan het eind van het gesprek heeft Wolf Riepl (21) uit Duitsland zelf een vraag. Of het klopt dat sommige Nederlanders er moeite mee hebben dat Duitsers de houten spoorbielzen van het monument in de beits zetten. Hij heeft iets dergelijks gehoord. “De Tweede Wereldoorlog houdt de Nederlanders nog erg bezig. Persoonlijk voel ik me niet schuldig aan wat hier vijftig jaar geleden gebeurd is. Maar als Duitser heb ik wel een bepaalde verantwoordelijkheid. Daarom ben ik hier en lig ik niet zoals veel van mijn vrienden op het strand.”

Het project in Hooghalen is opgezet door de Berlijnse vrijwilligersorganisatie Aktion Sühnzeichen/Friedensdienste (ASF), die tientallen vrijwilligers vanaf de jaren vijftig inzet in verschillende landen. Doel van de door Duitse oud-verzetsstrijders opgezette stichting is de internationale samenwerking te verbeteren, vooroordelen tussen landen weg te nemen en het historisch besef onder jongeren te vergroten. Wolf hielp in zijn vorige vakantie mee met het opknappen van graven op het grote joodse kerkhof in Lodz, een ander project van ASF.

“We hebben gesproken met één van de overlevenden van Dachau. Kort daarop stierf die man. Dit zijn de laatste jaren dat je nog met mensen kunt spreken die de kampen hebben doorstaan.”

Dit jaar is Nederland uitgekozen als werkterrein van ASF. De eerste week zijn gebouwen geschilderd en is het met onkruid overwoekerde terrein van de waterzuiveringsinstallatie onder handen genomen. Ook zijn tientallen spullen schoongemaakt die in 1992 werden opgegraven bij de herinrichting van het kampterrein. Schoenen, potten, glazen flesjes uit de apotheek, munten lagen vier jaar in plastic zakken.

De Poolse Marta Piotrowska (22) vertelt hoe aangrijpend ze het vond toen ze een oude bril en een tandenborstel schoonspoelde. “Het was bijna angstig, omdat de geschiedenis zo dichtbij komt. Het is niet meer iets uit boeken of van horen zeggen. Je beseft dat er toen mensen leefden als wij.”

Marta is voor de derde keer op zomerkamp met het ASF. Eerder was ze in Tsjechië, Slovenië en in het Russische Somara, waar ze in een bejaardentehuis hielp. Ze wist dat er in Nederland een kamp had gestaan. “Maar van de geschiedenis ervan wist ik niks.” Toen ze die hoorde was ze geschokt. “Het is verschrikkelijk wat hier heeft plaatsgevonden. Het waren hele normale mensen die hier woonden. Ze hadden niets gedaan. Toen ze naar Polen werden gedeporteerd dachten ze waarschijnlijk: als we één kamp overleefd hebben, zullen we een tweede ook overleven. Ze hadden nog hoop. Het is zo onrechtvaardig en oneerlijk wat hier gebeurd is. Je kunt het niet verklaren waarom ze werden vermoord.” Wolf wist niet van de geschiedenis van Kamp Westerbork. “Duitsers willen niet veel meer over het verleden nadenken. Ze vinden het onplezierig om steeds met die oorlog geconfronteerd te worden.”

Tussen 1942 en 1944 werden er vanuit Westerbork meer dan 100.000 joodse Nederlanders weggevoerd naar de vernietigingskampen van de nazi's. Van hen is meer dan 95 procent omgekomen. Elke dinsdag, in totaal 93 keer, vertrok de trein met slachtoffers naar het oosten. Marta vindt het belangrijk dat Duitsers zich verantwoordelijk voelen voor wat de nazi's medemensen aandeden. “Niet dat we het Duitse volk er nu nog op moeten aankijken. Het waren niet de Duitsers die slecht waren, maar Hitlers ideeën.”

Hoewel, het valt haar op dat Duitsers vaak direct doen wat hen wordt opgedragen. Marta studeert drie jaar economie in Frankfurt am Oder en kent de Duitse mentaliteit. “Als een chef een ondergeschikte wat opdraagt, doet die dat direct. In Polen overleggen we eerst of het wel zo'n goed idee is.”

Wolf: “Leraren op school hamerden er altijd bij ons op om je zelf een mening te vormen en na te denken, in plaats van iets klakkeloos over te nemen.” Marta: “We moeten proberen in vrede te leven en een les te leren uit de geschiedenis. Het is goed om je horizon te verbreden en veel te reizen. Dan kun je onafhankelijker denken.” Wolf: “Daarom is het belangrijk dat je hier met jongeren uit allerlei landen samen bent.”