Tsjetsjenië-oorlog als speelfilm

MOSKOU, 14 AUG. Na de oorlog in Vietnam duurde het vijf jaar voordat de eerste serieuze 'Vietnam-film' de bioscopen bereikte, de eerste anti-oorlogsfilm over Tsjetsjenië draait nu al. 'Gevangene van de Kaukasus' liet sommige bezoekers in Moskou deze week in tranen achter. “Ze moesten hem in het parlement vertonen, dan leren die stomkoppen het ook eens”, zei Irina Papernaja, een vrouw die tot de intelligentsia mag worden gerekend.

Wat Irina niet wist, is dat Russische politici de film juist als eerste hebben gezien. “Jeltsin eiste dat een kopie naar het Kremlin werd gestuurd”, vertelde regisseur Sergej Bodrov voor de première eerder deze zomer. “Ik maakte me nogal zorgen, want het was op dat moment mijn enige exemplaar. Maar veiligheidsagenten kwamen hem terugbrengen en feliciteerden me, dus ik neem aan dat de president hem goed vond. Hij moet hebben gezien dat het een menselijk verhaal is dat weliswaar speelt in Tsjetsjenië, maar dat evengoed over Afghanistan of Bosnië zou kunnen gaan.”

Na het Kremlin is de anderhalf uur durende speelfilm ook op een besloten zitting aan het parlement vertoond. De volksvertegenwoordigers erkenden dat hij evenwichtig was en geen partij koos. Op een filmfestival in Sotsji, aan de Zwarte Zee, kreeg 'Gevangene van de Kaukasus' de prijs voor beste film. In Cannes ontving hij een persprijs. De reacties van het publiek zijn lovend. Ondertussen gaat de oorlog door.

'Gevangene van de Kaukasus' is gebaseerd op een meer dan honderd jaar oud verhaal van Lev Tolstoj. Maar de kaalgeschoren dienstplichtige Vanja, die met zijn pantserwagen in een hinderlaag wordt gelokt, lijkt sprekend op de angstige achttienjarigen die elke avond in het Russische journaal te zien zijn. Vanja wordt gegijzeld om te worden geruild tegen een gevangen rebel, zoals honderden Russische militairen is overkomen. En zijn moeder gaat hem zoeken, zoals honderden standvastige Russische moeders al maanden doen.

De film toont onverschrokken Kaukasiërs die bereid zijn te vechten tot aan de dood, vooral andermans dood. Hij toont corrupte ambtenaren en Russische officieren die achteloos hun pistool ruilen voor twee flessen vodka. Hij toont, kortom, bijna alle aspecten van de oorlog in Tsjetsjenië. Behalve het geweld. Dat wordt vooral gesuggereerd. Maar na anderhalf uur vertrouwd te zijn gemaakt met de inwoners van een Tsjetsjeens bergdorpje zijn de slotbeelden van naderende Russische gevechtshelikopters huiveringwekkend genoeg. Ondanks de aftiteling weet iedereen wel van de tv-journaals hoe het verdergaat.

“De waarheden die Tolstoj schreef zijn niet veranderd”, zei Bodrov over zijn film. “Deze oorlog is goed voor niemand. Al honderden jaren worden er in de Kaukasus oorlogen gevoerd waar niemand iets aan heeft.” Het scenario was ook al klaar voordat de inmiddels achttien maanden durende strijd in Tsjetsjenië begon. In de jaren daarvoor waren Russische troepen betrokken geraakt bij conflicten in Nogorno-Karabach, Georgië en Tajikistan. “We waren van plan te filmen in Tajikistan of Bosnië. Treurig genoeg bood deze oorlog een nog betere gelegenheid om ons verhaal te doen.”

De opnamen zijn uiteindelijk gemaakt in Dagestan, de Russische deelrepubliek die grenst aan Tsjetsjenië. De dorpsbevolking in de film is gewoon de bevolking van het dorp waar de opnamen zijn gemaakt, toevallig trouwens het geboortedorp van de legendarische Tsjetsjeen Sjamil die het in de vorige eeuw decennialang tegen Russische belegeraars uithield. De dienstplichtige wordt gespeeld door de zoon van Bodrov, een student kunstgeschiedenis aan de Moskouse universiteit. De enige bekende acteur is Oleg Mensjikov, een ster in Rusland en in het Westen bekend van Nikita Michailkovs Burnt by the Sun.

Zoals te verwachten in de Kaukasus werd tijdens de opnamen de gedroomde werkelijkheid door de nog absurdere realiteit ingehaald. Toen de lokaal ingehuurde bewakers van de filmploeg uitvonden dat een twaalfjarige actrice meer betaald kreeg dan zij, namen zij de filmploeg in gijzeling. Het bleek niet zozeer om het geld te gaan, als wel om de eer. Na drie dagen dreiging werd hun honorarium verhoogd. De hoofdman van de bewakingsdienst kreeg een rolletje als Tsjetsjeense strijder.

Uiteindelijk is 'Gevangene van de Kaukasus' een sterke film geworden, met mooie dialogen - en stiltes - tussen Bodrov jr. als onschuldige soldaat, Mensjikov als diens branieachtige officier en de 12-jarige Susana Meklralieva als het dorpsmeisje met wie de gevangen Bodrov vriendschap sluit.

Toch zijn lang niet alle Russen van plan de film te gaan zien. “We krijgen elke avond al oorlog op de televisie”, zei Tanja Ipatova, een 45-jarige ambtenares. “Moet ik dan in mijn vrije tijd ook nog naar ellende kijken?” Daarna begon zij een tirade over haar eigen problemen die toch al erg genoeg zijn, zoals hoge prijzen, lage lonen en de andere kenmerken van het hedendaagse Rusland. “Het is waar”, erkende ze uiteindelijk, “iedereen denkt tegenwoordig alleen nog aan zichzelf.”

De zaal van kinocentrum Moskva, de enige bioscoop in Moskou en in Rusland waar 'Gevangene van de Kaukasus' draait, zit bij de avondvoorstellingen doorgaans halfvol, zo leert navraag. 'Vakantie in Moskou', een Louis de Funes-achtige komedie, deed het eerder dit jaar iets beter. Maar in het algemeen is het met de distributie van films en met het bioscoopbezoek droevig gesteld in Rusland. Het prestigieuze Rossija-theater in het centrum van Moskou heeft foyer en kleine zaal verhuurd als discotheek en casino. In de Oktjaber is een bankfiliaal gevestigd, weer andere bioscopen fungeren als meubeltoonzaal.

Dat wil niet zeggen dat 'Gevangene van de Kaukasus' in eigen land helemaal verloren gaat. “Natuurlijk heb ik hem gezien”, zei Igor, de jonge barman in het voornamelijk door studenten bezochte café Krizis Zjenra. “Kijk, daar ligt-ie.” En vanachter de bar haalde hij de illegaal geproduceerde videocassette te voorschijn zoals die voor een tientje bij Moskouse kiosken te verkrijgen is. Igor ruilt voortdurend video's met vrienden en bekenden. Kevin Kostners 'Waterworld' was zelfs al op video in Moskou voordat hij in Amerika in première ging. “Man, ik zie drie nieuwe films per week, daar heb je toch de bioscoop niet voor nodig?” Ook andere bezoekers van dit studentencafé blijken de film te hebben gezien, zij het niemand in de bioscoop. Nina bijvoorbeeld omdat ze had gelezen over 'de nieuwe film met Oleg Mensjikov', zonder dat ze eigenlijk wist waarover hij ging. De meningen variëren van 'goed' tot 'heel goed', maar de kwalificatie 'schokkend' komt onder de hier verzamelde Moskouse jeugd niet voor. “Ach, we weten dat er oorlog in Tsjetsjenië is en we zijn er natuurlijk tegen”, zei Igor. “Maar wat kunnen we doen?”

De film Gevangene van de Kaukasus zal eind januari te zien zijn op het International Filmfestival Rotterdam.