Japan eert melancholieke vrijbuiter

KAMAKURA, 14 AUG. Japan heeft afscheid genomen van zijn alter ego, Tora-san. Ruim vijfendertigduizend Japanners bewezen gisteren in de stad Kamakura de laatste eer aan de begin van deze maand op 68-jarige leeftijd overleden acteur Kiyoshi Atsumi, de man achter Tora-san.

Tora-san was de hoofdfiguur in de langstlopende filmcyclus ter wereld: 48 speelfilms onder de titel Een man heeft het zwaar. Het stramien van de films was steeds hetzelfde: de melancholieke vrijbuiter Tora-san, die de kost verdient als handelaar in prullaria op kermissen, trekt het land rond en verpandt zijn hart aan een vrouw. Maar zijn liefde is altijd tot mislukken gedoemd. Aan het eind van iedere film rest hem niets anders dan weer een nieuwe reis.

Sinds de eerste film uit 1969 gaf acteur Kiyoshi Atsumi gestalte aan Tora-san. “Met de lieve ogen van een walvis” aldus zijn 83-jarige collega Hisaya Morishige gisteren in een afscheidswoord. Atsumi werd door zijn rol een levende legende. “Atsumi en regisseur Yoji Yamada gaven gestalte aan een oude Japanse traditie: de paradox van het uitspreken van liefde door grappen en scabreus taalgebruik, omdat liefde niet met een serieus gezicht te verwoorden valt”, schreef filmcriticus Tadao Sato vorige week in de krant Asahi.

“Zijn inzet voor anderen zonder aan zichzelf te denken - dat is de boodschap van Tora-san voor de jonge generatie”, zei de 71-jarige Asao Shibuya gisteren, wachtend in de rij om bloemen bij de urn van Atsumi neer te leggen. Zolang Tora-san zich inspant voor anderen neemt hij geen blad voor de mond en lapt hij conventies aan zijn laars. Maar zijn eigen gevoelens, voor de kijker maar al te duidelijk, blijven in de film onuitgesproken.

In zijn lijden wordt hij zonder vragen opgevangen door zijn familie: een oom en tante die een theehuis hebben in de oude 'benedenstad' van Tokio, waar ook zijn zusje werkt en de priester en buurtgenoten in- en uitlopen. Hier ligt Tora-san tussen terugkeer en vertrek weg te kwijnen van liefdesverdriet of schopt hij ruzie als hij onrecht meent te bespeuren.

'Menselijke warmte' is het terugkerende sleutelwoord in de waardering voor Atsumi, Tora-san. Het onderscheid tussen acteur en rol werd steeds moeilijker. “Naarmate hij de rol langer speelt, krijgt de figuur Tora-san meer inhoud en is de acteur Atsumi langzaam gaan verdwijnen”, zei toneelschrijver Hisashi Inoue een half jaar geleden in een televisiedocumentaire. Deze herfst zouden de opnames beginnen voor deel 49 van de cyclus.

Als ongebonden vrijbuiter geniet Tora-san een vrijheid waar anderen slechts van kunnen dromen. Neem bijvoorbeeld de aflevering uit 1984: Een man heeft het zwaar - Slechts één weg is het pad van de waarheid. Aan de bar van een eethuisje in Tokio raakt Tora-san in gesprek met een effectenhandelaar die is geboren en getogen aan de kust in het diepe zuiden. Door zijn reizen is Tora-san bekend met alle streken van het land en in hun gezamenlijke dronkenschap mijmeren hij en de handelaar over de schoonheid van die regio. Ze nemen afscheid met de belofte de avond te herhalen. Tora-san, geïntrigeerd door de chique naam van het bedrijf, zoekt de handelaar vervolgens weer op in zijn kantoor.

De ontmoetingen met Tora-san maken de effectenhandelaar mismoedig over de trivialiteit van het moderne bestaan dat hij leidt: twaalf uur per dag op kantoor en elke dag uren reizen in de trein vanuit zijn buitenwijk, 's zondags golfen met zakenrelaties en geen gezinsleven. Op een dag verdwijnt hij spoorloos. Zijn vrouw belt wanhopig Tora-san, die na één ontmoeting al tot over zijn oren verliefd op haar is geworden. Maar ridderlijk biedt hij haar aan naar de verste streken te reizen om haar man terug te vinden. Als het gerucht Tokio bereikt dat de man is gesignaleerd in zijn geboortestreek, begeleidt Tora-san de vrouw op een speurtocht waarbij zij kennismaakt met zijn vrije, ongebonden bestaan. Eén keer laat Tora-san bijna zijn remmingen gaan en wil zijn hand op haar schouder leggen, maar een buitenstaander verstoort bijtijds mogelijke intimiteiten. De man blijft onvindbaar en onverrichterzake keren ze terug naar Tokio.

Tot de effectenhandelaar op een dag geheel verloederd voor de deur van het theehuis staat. Tora-san sleurt hem in een taxi mee naar de eenzame vrouw en de twee vallen elkaar huilend in de armen. Tora-san wendt zijn blik af naar de verre einder: het is tijd voor een nieuwe reis. De man betert zijn leven en zijn vrouw rest niets dan de herinnering aan de reis met Tora-san naar het verre zuiden, die als een droom haar leven onderbrak.

Hoewel anderen Tora-san benijden om zijn vrije bestaan, is zijn leven in feite een duivels lot. Hij heeft geen banden, maar hij zal ook nooit iemand kunnen bewegen zich aan hem te binden. Tora-san rest uiteindelijk altijd niets anders dan weer op reis te gaan met zijn versleten bruine koffer met prullaria. In de laatste scène zien we hem wachtend op een eenzaam, klein station in het verre noorden. Een station waar zelfs geen treinen meer komen. De rails blijken al jaren opgebroken. Lopend over het oude treinspoor verdwijnt hij in de eindeloze verte.

De verhaallijn van elke aflevering is exact hetzelfde en het moment waarop het publiek in huilen uitbarst (in deze film wanneer het paar wordt herenigd en Tora-san zijn blik afwendt) is in elke film precies aan te geven. De enige verrassing in elke aflevering was zijn tegenspeelster, de 'madonna' in het jargon van de serie. De laatste aflevering werd vorig jaar opgenomen in het door de aardbeving verwoeste Kobe, als eerbetoon aan de getroffen inwoners van die stad.

Kiyoshi Atsumi was door zijn achtergrond geknipt voor de rol van Tora-san. Hij werd geboren in de wijk Asakusa in Tokio, een combinatie van de Amsterdamse Jordaan en de Walletjes. Zoals vrijwel heel Tokio werd ook deze buurt in de oorlog geheel platgebombardeerd. Hier begon hij in de jaren vijftig zijn carrière als komediant in een nachtclub, waar hij optrad tussen de stripteaseshows.

In een documentaire eind vorig jaar zei Atsumi dat het publiek een acteur moet nemen zoals hij speelt, zijn privéleven is niet belangrijk. Atsumi (ook deze naam is slechts een artiestennaam) overleed al op zondag 4 augustus aan longkanker. Alleen zijn familie was op de hoogte van zijn ziekte. Overeenkomstig zijn wens maakte de familie het overlijden en de oorzaak daarvan pas wereldkundig na de crematie in besloten kring.

Misschien is er inmiddels een moderne opvolger van Tora-san opgestaan. Deze zomer is deel 8 in première gegaan van de speelfilmcyclus Dagboek van een Idiote Visser. Vergeleken met cyclus van de melancholieke Tora-san, vertegenwoordiger van een generatie die de verwoesting van de oorlog, het verlies van familieleden en de ontberingen van de wederopbouw heeft meegemaakt, is de nieuwe lichter en eigentijdser.

Hoofdfiguur Hama-chan heeft wel een gezin en een vaste baan, zoals de gemiddelde hedendaagse Japanner, maar hij saboteert naar lieve lust 'het systeem'. Als Hama-chan al op kantoor komt, voert hij absoluut niets uit. Zijn baan heeft hij uitsluitend te danken aan de vaardigheid in zijn hobby: vissen, een zeer populair tijdverdrijf.

Ook zijn directeur is verzot op vissen en Hama-chan kan door zijn superieure kennis van zaken als instructeur nuttige diensten verrichten. Zodra het maar even kan, verlaten de twee het kantoor en trekken er als kwajongens op uit. Het achtervoegsel 'chan' maakt van de eigenlijke naam Hamada een koosnaampje, een toevoeging die normaal voor meisjesnamen is gereserveerd. Maar Hama-chan is als hij niet vist alleen gelukkig als hij in de armen van zijn vrouw als een klein kind zijn roes kan uitslapen na een enerverend visavontuur. En soms eindigen de twee dronken vissers met een gelukzalige glimlach slapend in elkaars armen.

    • Hans van der Lugt