Geloof

Als van een goed ingewerkt rechercheursteam krijgt de gelovige in deze liberale krant op vrijdag van Rudy Kousbroek een klap met de volle vuist, op zaterdag een kopje koffie van Marjoleine de Vos en nu van mij nog een glaasje miswijn. De filosoof Wittgenstein was erg verbaasd toen hij van een katholieke leerling hoorde over het leerstuk van de transsubstantiatie.

Was het echt mogelijk om te geloven dat het brood en de wijn veranderden in het lichaam en het bloed van Christus? Niet op een symbolische manier maar letterlijk? Geestelijke koorddanserij waartoe hij zichzelf met alle respect die hij ervoor had, niet in staat achtte.

Ik acht mij daar ook niet toe in staat, maar toch is het erg moeilijk om te bedenken in hoeverre de gelovige en de ongelovige precies van elkaar verschillen. Stel je voor dat opeens de Heilige Mis verstoord zou worden door ziekenbroeders die het bloed zouden opeisen voor een transfusie voor een verkeersslachtoffer. Ze zouden in onze ontkerstende tijd een lange en verre rondrit moeten maken, maar dat geeft niet want het is slechts een gedachtenexperiment. Het bloed van Jezus Christus, stamelt de priester ontzet. Ja, waarschijnlijk een risicogroep, maar het is een noodsituatie, antwoorden de ongeduldige broeders. Theologisch geschoold als zij zijn, weten zij dat slechts de 'accidenten', zoals kleur en smaak, die van wijn zijn, maar de substantie die van bloed. De priester weet dat ook, niemand weet het beter dan hij. Toch zal hij denken dat in een medische context de accidenten meer van toepassing zijn dan de substantie en hij zal proberen de broeders te weerhouden van een medische blunder, veroorzaakt door het al te letterlijk nemen van een geloofswaarheid. Tegelijk zal hij bereid zijn om als martelaar te sterven voor het leerstuk van de substantiële verandering van de wijn.

Als een madonnabeeld gaat huilen stuurt de kerk er wetenschapslieden op af. De bedoeling kan niet anders zijn dan aan te tonen dat het mirakel niet heeft plaatsgevonden. Wetenschappelijk onderzoek dat tot een mirakel besluit, bestaat niet. Het onderzoek mag de ongelovige onnodig voorkomen, hij kan ook niet bedenken hoe het anders zou moeten: enerzijds een wildgroei van mirakels voorkomen en anderzijds de theoretische mogelijkheid van een mirakel open houden, ten behoeve van de historische continuïteit met de tijd dat de dieren nog praten konden. Een meningsverschil tussen gelovigen en ongelovigen bestaat hier eigenlijk niet.

Het gaat niet om verschillen van mening, dat wist Nietzsche al. Het is onmogelijk om over deze zaken iets origineels te zeggen. Ik zal het zeker niet proberen. Het is al moeilijk genoeg om je te realiseren wat je er eigenlijk zelf over denkt.

Het gaat om een manier van leven, niet om meningsverschillen. Wat te zeggen, als buitenstaander, van iemand die het gevoel heeft dat het verhaal van Christus en de christelijke terminologie van schuld, boete en verlossing een volmaakte beschrijving vormen van de stormen die woeden in zijn eigen ziel? Wat kan je er anders van zeggen dan dat zo iemand christen moet worden? De woeste spot die vrijdenkers hier aanbevelen lijkt mij niet ter zake. Ik wil overigens niet het christendom als een soort psychotherapie beschrijven. Het mag waar zijn dat moderne therapieën op onbeholpen manier een functie van de religie proberen te vervullen, dat betekent nog niet dat omgekeerd een religie tot een ouderwetse lekenpsychologie gereduceerd kan worden.

Ja, daar is het dan, het Hogere, de aap moest uit de mouw. Wij leven omringd door raadsels. Waarom er iets is en niet veeleer Niets, nooit zullen we het weten en al weten we wel dat ieder denken hierover in zinloos gestamel zal ontaarden, we kunnen het niet laten, ook al zijn we opgevoed in de strengste neo-positivistische scholen. De een ziet een boom, de ander een scherp in de lucht gesneden dakraam en ze denken allebei: ik weet dat er meer is dan ik kan weten. Dat is maar een gevoel, geen echte kennis, roept de gedachtenpolitie. Ja, allicht is het geen echte kennis.

Met wonderlijke felheid heeft Rudy Kousbroek de afgelopen maanden in de zwartste termen de religies beschreven, die zulke gevoelens concretiseren tot leer en ritueel. De dankbare verbazing dat je bestaat, dat er überhaupt iets bestaat. Als een christen er uiting aan geeft, kan Kousbroek er niets anders in zien dan de onderwerping aan een wrede tiran, waarvoor de gelovige in slijmerige vleierij in het stof kruipt, omdat de tiran op ieder moment zijn gunsten kan intrekken. Zo zal het vast wel eens geweest zijn of nog zijn. Dat het altijd zo is en ook niet anders kan zijn, valt moeilijk te geloven.

Hij heeft een hekel aan de fellow-travellers van de religie, die een beetje voornaam doen door bevattelijkheid voor het Hogere te veinzen, maar zich te goed voelen voor de partijdiscipline en opportunistisch de ene dag agnost zijn en de volgende dag atheïst, en even later flirten met het christendom. Alweer valt hem de zwartst mogelijke vergelijking in. Hij denkt aan mensen die zich verlustigen als anderen sterven onder de vreselijkste martelingen en die dan zeggen: de dood is iets moois en ik heb er groot respect voor als anderen sterven, maar zelf loop ik liever levend rond.

Indringende vergelijking, al zou het niet moeilijk zijn om een wat vrolijker vergelijking te verzinnen die mijns inziens wat dichter bij de werkelijkheid zou staan. Maar hij heeft gelijk, ik kan niet ontkennen dat er inderdaad iets wringt bij die fellow-travellers, tot wie ik mij soms wil rekenen. Zij zijn als de lauwen, van wie de tongen zullen worden uitgerukt door de Savonarola's van het geloof en het ongeloof, en zij hebben het er inderdaad naar gemaakt, verwende en principeloze winkelaars in de supermarkt van gangbare ideeën. Maar aan de andere kant, je kan toch ook niet omwille van de innerlijke consistentie van je wereldbeeld gaan razen en tieren als je er helemaal geen reden voor ziet.

Mijn ongeloof is oprecht. Mijn respect voor de grote religies ook. Flauwekul, dat respect, een beetje geloven bestaat niet, net zo min als een beetje zwanger zijn, denkt Rudy Kousbroek. Ik denk dat er niets anders bestaat dan een beetje geloven. Ga dan zelf, in plaats van aan de kant respect te slijmen! Zit wat in, maar zulke dingen heb je niet zomaar voor het uitkiezen.