IJzeren Gordijn

Er zijn van die woorden en uitdrukkingen waarvan zo'n beetje iedereen de herkomst kent of denkt te kennen. 'IJzeren gordijn' is daar een goed voorbeeld van. Winston Churchill, denkt menigeen, maar is het wel waar dat Churchill deze uitdrukking bedacht voor de 'scherpe scheiding tussen Oost- en West-Europa, tussen communisten en niet-communisten'? Onze woordenboeken zijn hierover vaag.

De Grote Van Dale zegt dat de uitdrukking teruggaat op oudere voorbeelden. Verschueren, de Vlaamse tegenvoeter van Van Dale, meldt dat de term door Churchill 'gebruikt' is.

'Iron curtain' is zeker ouder dan Churchill. De oudste betekenis is 'brandwerend gordijn dat in theaters wordt neergelaten tussen het toneel en de zaal'; deze betekenis is het Engels voor het eerst opgetekend in 1794. De Fransen spraken sinds het eind van de 19de eeuw van rideau de fer, de Duitsers sinds ongeveer 1935 van eiserner Vorhang. Ook de Scandinavische talen kennen dit begrip. In het Nederlands heeft deze betekenis waarschijnlijk nooit bestaan.

In de 19de eeuw kreeg 'iron curtain' de figuurlijke betekenis van een scherpe, ondoordringbare scheiding, een betekenis die omstreeks 1900 ook in de Scandinavische talen voorkomt. Het oudste voorbeeld stamt uit 1819, toen the Earl of Munster over een reis door India tijdens een cholera-epidemie in 1817 schreef: “Wij staken de rivier de Betwah over en het aantal doden nam af, alsof er een ijzeren gordijn was neergelaten tussen ons en de wraakengel.” Ethel Viscountess Snowden gebruikte de uitdrukking als eerste in Russische context, toen ze in haar boek Through Bolshevik Russia schreef: “Eindelijk waren we achter het 'ijzeren gordijn'.”

Zeker is dat de verbreiding van de politieke betekenis van 'iron curtain' voor 'scherpe scheiding tussen Oost- en West-Europa' te danken is aan Winston Churchill. Toen de conservatieven in juli 1945 de verkiezingen verloren, trad Churchill af. Al tijdens de oorlog had hij zijn bedenkingen tegen het communistische regime van Stalin, maar pas na de oorlog sprak hij hier openlijk over. Hij deed dat voor het eerst tijdens zijn beruchte Fulton-rede op 5 maart 1946. Deze datum wordt allerwegen beschouwd als de geboortedatum van de bekendste leuze van de Koude Oorlog. Churchill zei die dag in Westminster College in Fulton, Missouri, naar aanleiding van de politieke en economische verdeling van Europa in een Oost- en een Westblok: “From Stettin in the Baltic to Trieste in the Adriatic an iron curtain has descended across the Continent.”

Maar Churchill had de uitdrukking ruim een jaar eerder ook al gebruikt, namelijk in een geheim telegram dat hij op 12 mei 1945 - dus precies vier dagen na de geallieerde overwinning - aan Harry S. Truman stuurde, de toenmalige president van de Verenigde Staten. In dit telegram zei Churchill: “An iron curtain is drawn upon their [de Sovjets] front. We do not know what is going on behind.” Churchill maakte dit telegram pas in 1954 openbaar in zijn memoires.

Dit geeft nog geen antwoord op de vraag of Churchill de politieke betekenis van 'iron curtain' zelf heeft bedacht of niet. Die vraag heeft de pennen van vele wetenschappers in beweging gebracht. In 1981 heeft Wolfgang Mieder in een Duits tijdschrift een opsomming gegeven van alle relevante literatuur, die 41 titels omvat en waarvan het oudste artikel dateert van 31 december 1947.

De conclusie luidt verrassenderwijs dat Churchill de uitdrukking waarschijnlijk aan een Duitse bron heeft ontleend. Als mogelijke bron is een antisovjet-rede van de nazi-minister van Propaganda Joseph Goebbels aangewezen, die op 25 februari 1945 in Das Reich verscheen. Hierin was sprake van een eiserner Vorhang waarachter de Russen slachtpartijen zouden aanrichten, als de Duitsers hun wapens zouden neerleggen. De tekst verscheen al twee dagen eerder in vertaling in The Times. Hier werd eiserner Vorhang echter vertaald met iron screen, niet met iron curtain.

Dat maakt het waarschijnlijker dat Churchills voorbeeld een rede is geweest van Graf Schwerin-Krosigk, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken van de regering van Karl Dönitz, die op 1 mei werd geïnstalleerd werd - de dag na de zelfmoord van Hitler en een week voor de algehele capitulatie van de Duitsers. De bewuste rede van Graf Schwerin-Krosigk werd op 3 mei 1945 (dus negen dagen voordat Churchill zijn telegram naar Truman stuurde) in The Times afgedrukt. Hierin zegt Schwerin-Krosigk: “In the east the iron curtain behind which, unseen by the eyes of the world, the work of destruction goes on is moving steadily forwards.”

De oudste Nederlandse vindplaats van ijzeren gordijn staat in het Woordenboek der Nederlandsche Taal onder het trefwoord vexatoir 'kwellend', waar de NRC van 18 februari 1952 wordt geciteerd: “De minister van buitenlandse zaken heeft aan de Tweede Kamer een nota doen toekomen, waarin een overzicht wordt gegeven van de vexatoire maatregelen, waaraan onze diplomaten te Moskou en in andere hoofdsteden achter het ijzeren gordijn bloot staan.” Het voorbeeld suggereert dat hier sprake is van een algemeen bekende, en dus al langer gebruikte uitdrukking.

IJzeren gordijn heeft al heel snel aanleiding gegeven tot een groot aantal nieuwvormingen met gordijn; het meest gebruikt is het bamboegordijn (in het Engels sinds 1949 bamboo curtain) of het zijden gordijn (silken curtain) voor de politieke scheiding tussen de communistische en niet-communistische Aziatische landen.

Na de val van de Muur in 1989 is de politieke betekenis van ijzeren gordijn door de geschiedenis achterhaald. De uitdrukking houdt echter voorlopig stand, zij het met een ruimere betekenis: ze wordt nu in algemene zin gebruikt voor een scherpe scheiding tussen twee zaken. Zo vroeg iemand zich in juli 1995 in de Volkskrant af: 'Wordt een voormalig vakantieland van Europese toeristen [Joegoslavië] met een ijzeren gordijn omsloten?' Hiermee zijn we dus weer terug bij de figuurlijke betekenis die 'iron curtain' in de 19de eeuw had.