Bemiddeling als vreedzaam alternatief voor een rechtszaak; Scheiden zonder schelden

Met behulp van een advocaat-bemiddelaar kunnen strijdende echtparen zonder te procederen tot een scheiding komen. Ook bij conflicten als burenruzies voorkomt bemiddeling steeds vaker een pijnlijke rechtszaak. Kan praten en luisteren het vechten en kijven vervangen?

De echtscheiding van Mart Daans en Carolien van der Woude na vier jaar huwelijk en veertien jaar verkering, verliep niet pijnloos maar wel vlot. Al voor ze naar de advocaat gingen hadden ze bijna alles geregeld. “Wij hadden geen zin om als een paar kleine kinderen te gaan vechten”, zegt Mart (36), graficus en striptekenaar. Hij bleef achter in het gezamenlijk gekochte huis en kreeg de motor. Directiesecretaresse Carolien (35) trok in bij haar nieuwe vriend en kreeg de auto. Ieder behield zijn eigen pensioenrechten. Het huis werd opnieuw getaxeerd, Mart beloofde Carolien een bedrag voor de overwaarde. Mart: “Het is dat je officiële papieren nodig hebt, anders waren we er zelf ook wel uitgekomen.”

Mart en Carolien wilden zich niet ieder apart door een advocaat laten vertegenwoordigen. Bij toeval kwamen ze terecht bij de Leidse advocate M. van der Kuijl, een van de ongeveer 150 advocaten in Nederland die zich hebben gespecialiseerd in bemiddeling bij echtscheiding. Hierbij behartigt één advocaat de belangen van beide partners. Van der Kuijl wees hen in een drietal gesprekken op enkele punten die ze over het hoofd hadden gezien en nam verder de gemaakte afspraken over. Deze kwamen terecht in een convenant, dat door beiden werd ondertekend. “Het ging op een prettige, relaxte manier”, zegt Carolien.

Mart is blij dat mede dankzij de bemiddeling de band met zijn ex niet verbroken is. Zijn gevoelens voor Carolien zijn eigenlijk niet veranderd, geeft hij toe. “Zonder haar zou ik gillend gek worden. Ze is gewoon mijn maatje, dat ik af en toe nog wil spreken.” Carolien voert nog altijd de administratie van Marts tekenbedrijfje, heeft een pasje van zijn bank- en girorekening en omdat ze klein woont staat Marts huis vol met haar spullen. “Als ze groter gaat wonen en zegt: ik wil die en die kast, dan kan ze die meenemen”, zegt Mart. Zo staat het in het convenant.

In 1994 maakte de toenmalige minister van Justitie Hirsch Ballin het mogelijk een scheiding te regelen via bemiddeling van één advocaat of notaris. Die kan in gesprekken eventuele conflicten gladstrijken, zodat het scheidingsverzoek aan de rechter vergezeld kan gaan van een convenant met afspraken waarover beide partners het eens zijn. Voordien waren gehuwden die het niet eens waren gedwongen ieder een advocaat in de arm te nemen, wat het conflict meestal niet verkleinde. De 150 erkende advocaat-bemiddelaars lossen per jaar nu zo'n 1.500 van de 37.000 scheidingszaken door bemiddeling op.

Bemiddeling wordt ook steeds vaker gebruikt bij andere conflicten. De kinderbescherming in Limburg zet neutrale vrijwilligers in bij problemen met omgangsregelingen. Zij moeten het wantrouwen wegnemen bij ouders die bang zijn dat hun ex de kinderen ontvoert. Sinds enkele jaren bestaan er opleidingen voor het beroep mediator. Bij het Nederlands Mediation Instituut, twee jaar geleden opgericht, staan 150 mediators ingeschreven die een van de drie door het Instituut erkende opleidingen hebben gevolgd. Ze bemiddelen bij allerlei geschillen, van conflicten in de top van een bedrijf tot burenruzies die de sfeer in de straat verzieken.

Waarborgen

Minister Sorgdrager heeft vorig jaar in het Nederlands Juristenblad te kennen gegeven professionele bemiddeling een goede manier te vinden om de werkdruk bij de rechtbanken te verlichten. Maar de presidenten van de vijf gerechtshoven waarschuwen dit jaar in hun eerste gezamenlijke jaarverslag tegen een al te vergaande 'privatisering van de rechtspraak'. Ze wijzen erop dat 'de overheidsrechtspraak, grondwettelijk aan de rechterlijke macht toevertrouwd, duidelijke waarborgen biedt voor bewaking en handhaving van algemene beginselen van behoorlijke rechtspraak'. Ook vragen de presidenten zich af of geprivatiseerde rechtspraak wel minder duur is en vlotter werkt.

De essentie van bemiddeling is dat strijdende partijen een conflict zelf oplossen. Dat vereist dat ze rekening houden met elkaars belangen. “Meestal moet je daarvoor eerst iets uit de weg ruimen”, zegt K. Slob-Schuit, advocaat-scheidingsbemiddelaar in Drachten. “Mensen moeten uit de scheldkannonades gebracht worden naar de vraag: Wat zou je nou eigenlijk graag willen? Dat is een proces van praten en luisteren.” Soms heeft ze wel tien bijeenkomsten van twee uur nodig om tot overeenstemming te komen. Alle bijeenkomsten worden door beide partijen bijgewoond, de indruk mag nooit ontstaan dat iets achter de rug van de ander gebeurt. De advocaat moet zorgen dat beide partijen even goed op de hoogte zijn van hun rechten inzake boedelscheiding, voogdij, pensioenverevening, alimentatie etc. “Je moet bewaken dat er geen onevenwichtigheid is tussen beide personen. De goede gegevens moeten op tafel komen en mensen moeten die snappen. Dat duurt soms lang.”

Slob is tot bemiddeling gekomen uit onvrede met de traditionele wijze van echtscheiding. “Dat is natuurlijk armoe. Procederen is altijd verschrikkelijk.” Ingeburgerd is bemiddeling volgens haar nog niet. “Advocaten die er niet aan doen geven er op af. Een beetje zoals dokters op alternatieve geneeswijzen.”

Rollenspel

T. Versluis uit Oegstgeest had toen ze vorig jaar ging scheiden weinig vertrouwen in de advocatuur. Echtscheidingen in haar omgeving hadden bij haar en haar ex de indruk gewekt dat advocaten de zaak alleen maar erger maakten. “Mensen maakten soms van te voren afspraken en dan gingen de advocaten daar tussen zitten. De goede verstandhouding is dan zo weg. Als ieder puur op z'n rechten gaat staan wordt het lelijk.” Versluis en haar ex-man stelden de belangen van hun kinderen, negen en elf jaar, voorop en kwamen terecht bij een advocaat-scheidingsbemiddelaar. Volgens de omgangsregeling die daar werd getroffen komt Versluis' ex-man eenmaal per week eten. Eens in de twee weken gaan de kinderen een weekend naar de vader. “Alle beslissingen over de kinderen nemen we samen. Ouderavonden en schoolavonden bezoeken we samen. Het werkt nu al een jaar heel goed. De kinderen vonden de scheiding niet leuk, maar het was niet traumatisch.”

Niet alle advocaten beschikken van nature over de vaardigheid om een bemiddeling tot een goed einde te brengen. De Vereniging van Advocaten-Scheidingsbemiddelaars (VAS) biedt sinds enkele jaren een opleiding waarin onder meer met behulp van rollenspel het bemiddelen wordt aangeleerd. Alleen advocaten met ten minste zeven jaar ervaring worden toegelaten. Advocaten die de opleiding niet hebben gevolgd, worden niet als scheidingsbemiddelaar erkend. “Als advocaat ben je geneigd op het puntje van je stoel te zitten en dé oplossing aan te dragen. Dat moet je afleren”, zegt Van der Kuijl, die de opleiding zelf heeft gedaan.

Als ze bemiddelt zit ze een tikje achterovergeleund aan het hoofd van de tafel in haar Leidse kantoor. De scheidenden zitten tegenover elkaar, ze moeten elkaar recht in de ogen kijken. “Dat kan conflictoplossend werken.” Zelf heeft ze geleerd oogcontact zoveel mogelijk te vermijden. “Het komt voor dat een van de twee je paniekerig aankijkt van 'leg die ander nou eens uit wat een dom standpunt dat is'. Dat negeer ik. Als je met een van de twee mee gaat praten is de zaak verloren.” Alle VAS-bemiddelaars werken volgens dezelfde gedragsregels, wat een garantie moet bieden voor de kwaliteit. Ontevreden clienten kunnen bij de VAS een klacht indienen. “Als iemand een dag later belt om nog iets recht te zetten mag ik daar niet op ingaan. Je doet alleen zaken als alle partijen bij elkaar zijn.”

Tot nu toe heeft Van der Kuijl tweemaal een bemiddeling moeten afbreken omdat een van de partners toch niet naar de ander bleek te willen luisteren. Twee andere paren heeft ze doorverwezen naar een relatietherapeut, omdat ze het gevoel had dat de breuk nog wel te lijmen viel. In één geval kwam het inderdaad tot een verzoening, het andere stel is inmiddels weer bij haar terug. Van der Kuijl doet ook zaken met een bedrijf dat bemiddeling voor scheidende werknemers financieel ondersteunt. “Als een escalatieve procedure wordt vermeden is het effect op de scheidende minder ingrijpend. Dat zien bedrijven ook.”

Tevreden

Echtscheiding met bemiddeling gaat vrijwel geheel buiten de rechter om. De advocaat stelt uiteindelijk een formeel verzoekschrift voor de scheiding op dat samen met het convenant naar de rechter gaat. Aan de hand daarvan doet de rechter een korte uitspraak en daarmee houdt zijn bemoeienis op. Volgens J. van Oldenborgh, voorzitter van de VAS, is dat een van de voordelen van bemiddeling. “Ik heb weleens een man gehad die de kinderalimentatie niet meer betaalde, hoewel de vrouw dat geld hard nodig had. Naar de juridische normen bekeken hoefde die man maar heel weinig alimentatie te betalen omdat hij veel schulden had. Al bemiddelend kwam ik erachter dat een deel van de pijn was dat hij de kinderen nooit meer zag. En dat kwam weer doordat de vrouw vond dat hij te weinig alimentatie betaalde. Toen heb ik kunnen regelen dat ze er onderling afspraken over maakten. Moeder zorgde dat vader de kinderen weer eenmaal in de twee weken zag, vader betaalde meer dan volgens de wet moest en iedereen was tevreden.”

Van Oldenborgh bemiddelt niet alleen als advocaat, maar ook als rechter. Als raadsheer-plaatsvervanger bij het gerechtshof in Den Haag krijgt hij soms te maken met oud-echtelieden die al jaren met elkaar in de clinch liggen. Als hij de indruk heeft dat ze moegestreden zijn en eigenlijk allebei een oplossing willen, verruilt hij met instemming van de partijen ter plekke het proces voor een bemiddeling. Zeer ingewikkelde zaken kunnen dan soms snel worden afgehandeld. “Ik had een keer te maken met mensen die al vier jaar waren gescheiden en allebei hertrouwd. Maar al vier jaar aan het vechten over de vermogensafwikkeling. Die heb ik gevraagd: Wie van jullie wilde nou scheiden? Toen kwam met veel tranen boven water dat geen van beiden dat eigenlijk had gewild. Ze namen elkaar al jaren kwalijk dat de ander de scheiding had doorgedrukt. Daarna was de financiële zaak zo afgewikkeld.”

Bemiddeling in de rechtszaal is omstreden. Slob, net als Van Oldenborgh plaatsvervangend raadsheer, past bemiddeling niet in de rechtszaal toe. “Ik ben van mening dat het uiteindelijk niet in de rechterlijke macht thuishoort. De rechter zit op de zaak, hij moet een beslissing nemen. Als hij overgaat op bemiddeling, en het mislukt, dan kan hij niet alsnog een beslissing nemen, dan moet hij de zaak overgeven. Gegevens die tijdens bemiddeling op tafel komen mogen nooit terechtkomen in een beslissing.” De presidenten van de vijf hoven riepen in hun jaarverslag op tot discussie over het fenomeen.

In het kielzog van de bemiddeling bij echtscheiding wordt bemiddeling ingezet bij steeds meer andere conflicten. In de Angelsaksische landen is dat al lang gebruikelijk. Dat het in Nederland laat van de grond komt is volgens L. Gijbels, advocate bij Nauta Dutilh en groot voorstander van bemiddeling, te verklaren uit verschillen in rechtspraak. “De rechtsgang is in die landen trager en kostbaarder, de manier van procederen agressiever. Bemiddeling is een reactie daarop.” In Nederland zou bemiddeling volgens Gijbels niettemin een goede aanvulling op de rechtspraak kunnen zijn. “Als advocaat zie je dat mensen elkaar vaak in de haren vliegen terwijl het niet nodig is. Dat kun je voorkomen door met z'n allen om de tafel te gaan zitten met een bemiddelaar.”

Buiten het familierecht is bemiddeling in Nederland nog niet echt doorgebroken. “Meestal kan ik mensen wel overtuigen dat ze gebaat zijn bij bemiddeling”, zegt Gijbels, “maar het probleem is de wederpartij. Die vindt het griezelig dat ik bel en vraagt dan de eigen advocaat om advies. De meeste advocaten zijn dan geneigd te zeggen dat bemiddeling een zwaktebod is.” Gijbels heeft meegewerkt aan de ontwikkeling van een bemiddelingstraining naar Amerikaans voorbeeld, die inmiddels door achttien advocaten van het kantoor Nauta Dutilh is gevolgd.

De ongeveer 150 mediators die staan ingeschreven bij het Nederlands Mediation Instituut kunnen bij alle mogelijke conflicten worden ingezet. Bestuurslid A. van Tienhoven van het instituut bemiddelt nu bijvoorbeeld tussen een directeur-eigenaar en een commercieel directrice in hetzelfde bedrijf, die niet meer kunnen samenwerken. “In de eerste sessie hebben beiden erkend dat hun privé-relatie, die door de directrice was beëindigd, ook een rol speelde. Ja, daarmee stap je niet zo gauw naar de kantonrechter.”

J. Tellegen, mediator bij het adviesbureau Delta T Consult, bemiddelt voor woningbouwverenigingen in conflicten tussen huurders. Vroeger hielden de corporaties zich daar verre van, zegt Tellegen. Ze lieten het over aan de strijdende partijen en grepen alleen in als een zeer asociaal gezin echt niet meer te handhaven was. “Maar vanaf het eind van de jaren zeventig werden de buurten steeds gemengder, kwamen er grote verschillen in leefstijl en cultuur en werden de conflicten steeds feller”, zegt Tellegen. Toen konden ze er niet meer onderuit.” En zo zit ze nu om de tafel met mensen die na veel praten toegeven dat ze iets hebben tegen Turken, het eten niet lekker vinden ruiken, en daarom bezwaren hebben tegen die boom in de tuin. “Dat gaat dus helemaal niet om die boom. Wat daaruit kan komen is dat iemand uiteindelijk zegt: Eigenlijk vind ik jou een hele goeie Turk. En dan valt er ook te praten over een afvoerpijp om de etensluchten ergens anders heen te leiden.”

Slob denkt dat bemiddeling in Nederland in een grote behoefte kan voorzien. “Het hele rechtssysteem loopt vast. Mensen hebben veel te veel problemen, ze zijn een beetje verloren. De dorpsoudste is weg en mensen hebben het gedrag verloren dat ze het zelf oplossen. Iedereen stapt meteen naar de rechter.” Bemiddeling vindt Slob een goed alternatief. “Het is een beetje terug naar de natuur.”

Om redenen van privacy zijn de namen van de echtparen in dit artikel gefingeerd.