Machtsstrijd in Kremlin gaat na zege Jeltsin gewoon door

In het Westen werd opgelucht ademgehaald na de herverkiezing van Boris Jeltsin, die vandaag voor de tweede keer wordt geïnstalleerd als president van Rusland. Maar het is te vroeg om gerustgesteld achterover te leunen, waarschuwt Jonathan Eyal. Grote vraag is hoe lang Jeltsin zijn herwonnen macht kan blijven uitoefenen.

Zijn tweede termijn als president van Rusland betekent ongetwijfeld een immense persoonlijke overwinning voor Boris Jeltsin, een leider die in januari van dit jaar nog geen schijn van kans leek te hebben om te worden herkozen. Het is duidelijk dat de man die in tien jaar tijd de Sovjet-Unie ontmantelde, de communistische partij verwoestte en praktisch op eigen kracht een militaire coup wist te overleven, zijn opmerkelijke talent voor het aangaan van politieke uitdagingen nog niet heeft verloren.

Voor het Westen - dat in feite geen andere optie had dan te bidden voor Jeltsin's overwinning - zijn er weinig gebeurtenissen méér welkom dan zijn tweede inauguratie als president, deze week.

Jeltsin mag dan een lastige partner zijn, hij is wel een bekend gezicht en zelfs zijn eigenaardigheden zijn inmiddels redelijk voorspelbaar geworden. Hoewel de Doema, het Russische parlement, door de communisten beheerst wordt, zijn de communisten ten prooi aan grote wanorde, en andere gedoodverfde rijzende sterren, zoals de ultra-nationalist Vladimir Zjirinovsky, zijn overtuigend weggevaagd. Jeltsin zal vrijwel zeker de boodschap van continuïteit verder doorvoeren door de herbenoeming van Viktor Tsjernomyrdin als premier. Hoewel, schijn bedriegt nogal eens in Rusland. Jeltsins herverkiezing heeft de politieke strijd in het Kremlin niet opgelost of de toekomstige koers van het land bepaald; ze heeft alleen de noodzaak om een antwoord op beide vragen te verschaffen, iets langer uitgesteld.

De afgelopen presidentsverkiezingen geven aan dat Rusland niet langer een dictatuur is, maar ook nog geen normale democratie. In zijn campagne heeft Jeltsin systematisch elke wet overtreden die de gang van zaken rond verkiezingen regelt. Hij heeft meer geld gestoken in het promoten van zijn naam en zijn beleid dan alle andere kandidaten tezamen, met fondsen afkomstig uit bronnen die niemand ooit heeft trachten te onthullen. De Russische media, die worden gerund door de staat, hebben de oppositie in feite genegeerd, waarbij vaak trucjes werden toegepast die doen herinneren aan de oude Sovjet-tijden. Belangrijker is echter dat de werkelijke machtsstrijd niet plaatshad in de stembussen, maar veeleer achter de muren van het Kremlin. Tegen de tijd dat de tweede en beslissende verkiezingsronde aan de gang was, hadden de toekomstige Russische leiders niet alleen een duidelijke identiteit gekregen, in feite hadden ze hun posten al ingenomen.

Twee conclusies zijn daarom onontkoombaar. Degene die de verkiezingen in Rusland organiseert, is belangrijker dan degenen die zich verkiesbaar stellen. En in plaats van een uitslag te geven over de overdracht van macht, zijn Russische verkiezingen exercities in het legitiem maken van een machtsoverdracht die in feite reeds heeft plaatsgehad. Dit besef geeft voeding aan de politieke strijd die nu oplaait in het Kremlin.

Hoewel Jeltsin regelmatig op televisie verschijnt in zorgvuldig geregisseerde nieuwsflitsen, is hij al bijna een maand lang niet in het openbaar verschenen. Talloze geruchten over zijn gezondheid doen de ronde in Moskou; officieel heet het echter dat hij van een welverdiende rust geniet. Maar zijn vakantie lijkt zo alomvattend, dat deze hem er niet alleen van weerhield om tijdens de tweede verkiezingsronde in zijn gewone kiesdistrict te stemmen, maar hem recentelijk ook tot de pijnlijke beslissing dwong om een bespreking met de Amerikaanse vice-president te verzetten. De realiteit is dat het niet aannemelijk is dat Jeltsin, ongeacht zijn huidige gezondheidstoestand en de vooruitzichten op herstel, gezond genoeg zal zijn om zelfs de huidige termijn vol te maken, om maar te zwijgen van de hoop om aan de macht te blijven tot in de volgende eeuw.

De bliksemcarrière van generaal Aleksandr Lebed die hem voerde van een derde plaats bij de presidentsverkiezingen naar een post waar hij zeggenschap heeft over het Russische veiligheidsbeleid, lijkt deze onbehouwen militair in een bijna onaantastbare positie te plaatsen. Alles wijst er echter op dat de alliantie tussen Lebed en de president een klassieke Russische 'berenkus' is, veeleer bedoeld om een gevaarlijke opponent te verstikken, dan om een potentiële opvolger te koesteren.

Lebed wordt geacht leiding te geven aan de Nationale Veiligheidsraad van Rusland, een orgaan met mistige bevoegdheden en invloeden. Maar in plaats van Lebeds verantwoordelijkheden te verduidelijken, heeft de president ze eerder nog vertroebeld door recentelijk een nieuwe Defensieraad op te richten, onder aanvoering van premier Tsjernomyrdin. Het doel van deze zet is helder: door twee afzonderlijke organen in het leven te roepen - die beide zogenaamd verantwoordelijk zijn voor Ruslands veiligheid - verzekert de president zich van een eeuwigdurende confrontatie tussen Lebed en de premier.

Lebed is niet de eerste politicus die door Boris Jeltsin wordt verleid om direct daarna te worden vernietigd. Voor de verkiezingen van 1991 benoemde de president Aleksandr Roetskoi, een held uit de oorlog in Afghanistan, als zijn vice-president. Toen Jeltsin echter daadwerkelijk de verkiezingen had gewonnen, nodigde hij Roetskoi niet eens uit voor de inauguratie-ceremonie. De vice-president werd onmiddellijk gedegradeerd naar het landbouwbeleid - een typisch Russisch recept om iemand politiek uit te rangeren - en vervolgens werd zijn post in zijn geheel opgeheven. Dezelfde techniek wordt nu toegepast op generaal Lebed en met hetzelfde doel: een populaire militaire figuur te neutraliseren door hem alle bevoegdheden te geven, behalve dan de bevoegdheden die er werkelijk toe doen, en toe te staan dat hij wordt opgeslokt door de bureaucratie van het Kremlin om vervolgens uitgespuugd te worden wanneer hij niet meer van belang is.

De belangrijkste vraag is nu hoe lang en hoe effectief de president zijn macht kan blijven uitoefenen. Als Jeltsin ten minste nog een jaar in het Kremlin blijft, zal Generaal Lebed welhaast gegarandeerd zijn politieke invloed verliezen. Indien Jeltsin echter eerder van het politieke toneel verdwijnt, zou Lebed een gooi naar het presidentschap kunnen doen. De eerste schermutselingen tussen Lebed en premier Tsjernomyrdin zijn reeds gesignaleerd en ze geven aan dat Lebed, zich maar al te zeer bewust van zijn beperkingen, vastbesloten is ze het hoofd te bieden. Lebed kwam bijvoorbeeld met het voorstel om de post van vice-president te creëren, hetgeen echter door Jeltsin bij het van kracht worden van de jongste Russische Grondwet in 1993, verworpen werd. Lebed was zich er duidelijk van bewust dat noch Jeltsin, noch premier Tsjernomyrdin (die onder de huidige Grondwet naar verwachting Jeltsin zal opvolgen ingeval de president zijn functie zou moeten neerleggen) een dergelijk voorstel zouden aanvaarden. Maar generaal Lebed weet dat de procedure voor grondwetsamendementen alleen door de Doema, het parlement, waarin de communisten in de meerderheid zijn, in werking gesteld kan worden. Door de suggestie te wekken dat hij vice-president zou willen zijn, heeft Lebed iedereen gewaarschuwd dat hij vele opties heeft, inclusief het vormen van een alliantie met de communisten in het parlement.

Hoewel de presidentsverkiezingen nu voorbij zijn, gaat de strijd om de stemmen door: dit jaar worden in een aantal provincies van Rusland gemeenteraadsverkiezingen gehouden. En daarbij komt nog eens het probleem dat de Russische regering in de nabije toekomst met een financiële crisis geconfronteerd zal worden. Tijdens zijn herverkiezingscampagne heeft Jeltsin iedereen subsidies en salarisverhogingen beloofd, precies het soort beleid dat volgens de Russische afspraken met het Westen nooit doorgevoerd zou moeten worden. Moskou heeft nu de optie om hetzij deze beloften te respecteren en daarmee een nieuwe inflatieronde te ontketenen, hetzij ze te negeren en op deze manier vele burgers teleur te stellen. Ongeacht wat er uiteindelijk gebeurt, de Russische paradox gaat door: de strijd om de politieke opvolging is begonnen, juist op het moment dat deze, in elk geval officieel, lijkt te zijn beslecht.