Sobere beëdiging Jeltsin tekent twijfel in Rusland

MOSKOU, 8 AUG. “Het hele land, vervuld van kracht, heeft zijn keuze gemaakt. Voor onze trotse en machtige natie is het tijd voor vreugde. Laat onze president door de jaren heen het licht van vrijheid naar de wereld dragen.” Dit had de herkozen president Boris Jeltsin moeten worden toegezongen tijdens zijn inauguratie, morgen. Maar de organisatoren van de ceremonie hebben de Ode aan de President als “te bombastisch in deze verre van schitterende tijden” geschrapt.

Het is slechts een van de vele wijzigingen die op het laatste moment worden aangebracht in de eerste beëdiging van een door het Russische volk gekozen leider. Wat symbool had moeten staan voor het herrezen Rusland, dreigt juist te illustreren hoezeer Rusland nog worstelt met die herrijzenis. De inauguratie is de afgelopen dagen om financiële, medische en/of meteorologische redenen teruggebracht van een twee uur durende plechtigheid op het historische Kathedralenplein tot een half uurtje in een vergaderzaal die in 1961 is gebouwd voor de Communistische Partij.

“Er is geen geld voor zulke ceremoniële gebeurtenissen”, zo zou Jeltsin zelf gisteren volgens een persverklaring hebben beslist. De persdienst van het Kremlin citeerde de weersverwachting van morgen: 15 tot 17 graden en buien. Jeltsins tegenstanders wijzen echter op de fragiele gezondheid van de 65-jarige president. Sinds zijn herverkiezing op 3 juli is hij slechts een enkele keer in het openbaar verschenen en op de schaarse televisiebeelden maakt hij geen krachtige indruk.

Het zou niet zo pijnlijk zijn, een ambtsaanvaarding zonder de kerkklokken, de kinderkoren en al de andere pracht en praal die in het vooruitzicht was gesteld, als het Kremlin niet zelf de eerste inauguratie sinds die van tsaar Nicolaas II had voorgesteld als symbool van het 'nieuwe' Rusland. Jeltsin is na zijn herverkiezing een maatschappelijke discussie begonnen over Ruslands 'nationale idee' en de plechtigheid morgen had alvast een indruk moeten geven.

“De Russische geschiedenis in de twintigste eeuw heeft verschillende perioden gekend - monarchie, totalitarisme, perestrojka. Uiteindelijk is een democratische weg ingeslagen. Elke fase had zijn eigen ideologie, maar nu hebben we er geen”, betoogde de president vorige maand. Rusland heeft een “nieuw nationaal idee” nodig dat “al onze burgers kan verenigen”. Hij verwachtte dat zijn staf binnen een jaar iets aansprekends zal hebben geselecteerd.

'Wie zijn wij? Waar gaan wij naartoe?' Die vragen stonden vorige week dus ineens over de volle breedte op de voorpagina van de Rossijskaja Gazeta. Deze 'staatscourant' besloot de discussie aan te zwengelen met een prijsvraag. De redactie looft 10 miljoen roebel (3.200 gulden) uit voor het beste 'Idee voor Rusland', ook al zijn, schreef de krant, “grote ideeën onbetaalbaar”.

Pagina 5: Jeltsin stuurt Russen op zoek naar nieuw Idee

De overheidskrant heeft verder een 'hotline' opengesteld (tel: 2575970, tussen vier en zes 's middags) voor lezers die willen reageren op zeven vragen waarvan de antwoorden kunnen bijdragen tot de formulering van het Idee. Zo wordt gevraagd naar de juistheid van de veelgehoorde opvatting dat alleen 'een sterke hand' de Russen bijeen kan brengen. “We hebben genoeg van democratie” is de stelling van de tweede vraag. Ook wordt de lezer gevraagd of Rusland verantwoordelijkheid draagt voor Russen buiten de eigen landsgrenzen.

Het zoeken naar een nationale identiteit is een constante sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Er is weinig in de plaats gekomen van de officiële Sovjet-ideologie en de van bovenaf gepropageerde rivaliteit met het kapitalisme, als tenminste het materialisme niet wordt meegerekend dat veel Russen, vooral in de steden, in zijn greep heeft gekregen. Nostalgie is misschien nog het breedst levende nationale gevoel in Rusland. Tijdens de Olympische Spelen van Atlanta overpeinsde de ene sportcommentator na de andere dat als de Sovjet-Unie nog zou hebben bestaan, “onze atleten” meer medailles dan de Amerikanen zouden hebben gehaald.

Dat geeft niet, zo vindt echter een andere krant die zich in de discussie heeft gemengd, Izvestija. Onder de kop 'Rusland heeft niet weer een staatsideologie nodig' waarschuwde het liberale blad dat van bovenaf opgelegde ideeën zelden de beste zijn. “Iedereen weet dat een 'nationaal idee' onenigheid, afscheiding en bloedvergieten opwekt”, aldus Izvestija.

Dat bracht weer een reactie teweeg van een vooraanstaande adviseur van Jeltsin, Georgi Satarov, die erop wees dat de president geen staatsideologie wil, maar zoekt naar een “universele formule die appelleert aan algemeen geaccepteerde waarden en die alle mensen verenigt”. Ook een hoogleraar politicologie, Andrej Zagorodnikov, schoot Jeltsin te hulp. Hij betoogde dat de stabilisering van samenlevingen onmogelijk is zonder nationaal idee.

De afgelopen jaren heeft Rusland in toenemende mate teruggegrepen naar het Russisch-Orthodoxe geloof en naar de tijd van de tsaren, vooral in de negentiende eeuw. De hamer en sikkel is vervangen door de tsaristische dubbele adelaar, de reusachtige kathedraal van Christus de Verlosser wordt herbouwd en als volkslied is een melodie van de 19de eeuwse componist Michail Glinka gekozen. Maar een tekst heeft dat volkslied nog niet, en dat is toch weer “een uitdrukking van een diepe identiteitscrisis”, zo zei de bekende dichter Jevgeni Jevtoesjenko onlangs, van wie een tekst afgewezen werd door de regeringscommissie die erover gaat.

Voor de beëdiging van Boris Jeltsin is eveneens gekeken naar de inauguratie van de tsaren. In de Sovjet-tijd werd een nieuwe partijleider na een ondoorzichtige machtsstrijd op een vergadering 'gekozen' en dat was dat. Maar in het Russische keizerrijk was het aantreden van een nieuwe leider een hoogtepunt in het openbare leven, zo toont de tentoonstelling 'Moskou in de tijd van de kroningen' die deze maand wordt gehouden. “We hebben enkele ideeën overgenomen”, zo onthulde aanvankelijk Anatoli Tsjoebais, stafchef van Jeltsin en hoofdverantwoordelijke voor de ceremonie van morgen. Op dezelfde plek waar destijds de tsaren waren gekroond zou Jeltsin de eed afleggen op een speciaal exemplaar van de nieuwe Russische grondwet. Hem zou de Orde voor Verdiensten voor het Vaderland worden omgehangen. De Patriarch van Moskou en Alle Russen, Aleksej II, zou misschien een zegen uitspreken. Voor de avond stond een groots vuurwerk op het programma.

Het teruggrijpen op de tijd van de tsaren ging zelfs zo ver dat een aanvankelijke order om voor morgen alle steigers uit het Kremlin te verwijderen, na een vondst in de archieven werd ingetrokken. Het Kremlin wordt op dit moment gerestaureeerd en volgens de organisatoren van de plechtigheid zouden de steigers de televisiebeelden van morgen verstoren. Totdat een ets van kroning van tsaar Alexander II in 1856 liet zien dat ook toen een van de torens van het Kremlin in de steigers stond.

Deze week, toen Jeltsin slecht uitgerust uit het sanatorium Barvicha naar zijn werkkamer in het Kremlin terugkeerde, begon echter het bezuinigen. Zijn redevoering tot het volk is teruggebracht tot 'enkele persoonlijke woorden' die naar verwachting niet langer dan twee à drie minuten in beslag zullen nemen. De speciaal geschreven ode aan de president, van dichter Boris Doebrovin en componist Pavel Ovsjannikov, werd door Tsjoebais getorpedeerd wegens te bombastisch taalgebruik. Naar verwachting zal nog wel de melodie van de ode worden gespeeld.

Gisteren besliste Jeltsin ook nog dat de hele gebeurtenis van het Kathedralenplein moet worden verplaatst naar het kleurloze congrescentrum dat vroeger voor vergaderingen van de communistische partij werd gebruikt en nu voor balletten en popconcerten. Het besluit wekte opnieuw speculaties over Jeltsins gezondheid, maar zijn medewerkers spreken ten stelligste tegen dat dit er iets mee te maken heeft. Zij wijzen liever op de komst van meer dan drieduizend gasten, onder wie alle staatshoofden van de voormalige Sovjet-republieken. “Zelfs de Oekraïense president Koetsjma komt”, zei een medewerker, “terwijl die op 9 augustus toch jarig is.”