Landje-pik media-reuzen in slag om betaal-tv

Zes mediatycoons leveren in Europa een keiharde strijd om hun eigen kastje met decoder aan de tv-kijker te slijten. Betaaltelevisie geldt als de tv van de toekomst, waarmee miljarden zijn gemoeid. De grote spelers zijn al begonnen met de verdeling van Europa. In de strijd om het grote geld gelden geen regels. Allianties tussen de spelers worden net zo makkelijk weer verbroken als ze worden gesloten. Vandaag je vriend, morgen je vijand. De regels van het spel en portretten van de spelers.

Het vuren is gestaakt. Aan het Europese mediafront houdt de laatste wapenstilstand nu al twee weken stand. Een hele prestatie voor de tycoons, magnaten en moguls die gewend zijn elkaar bij voortduring en met alle mogelijke middelen te bestrijden.

De grootste kemphanen sloten op 26 juli een akkoord over de introductie van digitale betaaltelevisie bij miljoenen Duitse tv-kijkers. Bertelsmann, het op een na grootste mediaconcern ter wereld, en de Beierse mediabaron Leo Kirch willen niet langer proberen hun eigen decoder door te drukken. In de toekomst gaan ze zelfs gezamenlijk zo'n kastje ontwikkelen, dat is bedoeld om met opzet vervormde signalen in de huiskamer weer zichtbaar te maken en met de kijker af te rekenen. De strijd moet gaan tussen programma's, niet tussen decoders, zo heet het.

De gezichten na de ondertekening van het akkoord spraken echter boekdelen. In wezen is er slechts sprake van een gewapende vrede tussen deze spelers en hun Europese bondgenoten. Ze hebben de markt verdeeld, maar het evenwicht is uiterst wankel.

Betaaltelevisie is de tv van de toekomst, zo klinkt het steeds luider. Vorige week riep zelfs de Holland Media Groep (RTL4, RTL5 en Veronica) dat haar zenders op den duur achter een decoder zullen verdwijnen. Televisie kan niet langer gefinancierd worden met louter reclamegelden, zegt directeur H. Boermans. Abonnementsgelden als tweede inkomstenbron zijn onontkoombaar.

Maar er is nog een tweede belangrijke reden dat grote mediaconcerns overal in de wereld miljarden investeren in de ontwikkeling van betaaltelevisie. Een decoder bij de mensen thuis werkt als een voet tussen de deur. Wie zo'n kastje heeft staan kan straks meedoen aan quizzen en rechtstreeks produkten kopen die op tv worden aangeboden. Hij kan in het apparaat zelfs zijn chipknip opladen om te betalen als hij onverhoopt toch het huis moet verlaten om een vers broodje bij de bakker te halen.

Geen wonder dat de mediatycoons zich inspannen om als eerste met een eigen decoder bij de tv-kijker aan te kunnen kloppen. En in de strijd om het grote geld gelden geen regels. Het werkt als een spelletje Risk op een late zaterdagavond. Allianties tussen de spelers worden net zo makkelijk weer verbroken als ze worden gesloten. Vandaag je vriend, morgen je vijand.

In 1994 nog werd een monsterverbond tussen Kirch, Bertelsmann en Deutsche Telekom om betaal-tv te introduceren door Brussel verboden: de combinatie was te dominant. Sindsdien was het hommeles tussen Leo Kirch en Mark Wössner, de grote man van Bertelsmann. Beiden probeerden in de meest lucratieve markt van Europa het voortouw te nemen. Wössner vond in Canal Plus een voor de hand liggende bondgenoot. Het grootste betaal-tv-bedrijf van Europa had immers al 10 jaar ervaring met betaaltelevisie in Frankrijk, Spanje en het Franstalige deel van België. Bovendien was Canal Plus al druk bezig met digitalisering, een goedkope oplossing doordat digitale tv-signalen tien keer zo weinig satellietruimte innemen als analoge.

Leo Kirch gooide het over een andere boeg. Hij ging in zee met Johann Rupert, de machtige Zuidafrikaan achter een nog tamelijk onduidelijk imperium: Nethold, vestigingsplaats: Hoofddorp. Dat bedrijf ontwikkelde een alternatieve decodertechnologie en heeft met FilmNet een monopoliepositie in Scandinavië en de Benelux, en slaagde er onlangs in Philips en KPN als partners binnenboord te halen.

De grote vraag was lange tijd: wat gaat Rupert Murdoch doen. Vanuit zijn basis in Groot-Brittannië was de tycoon der tycoons driftig op zoek naar een bruggenhoofd op het continent. Eerst praatte hij met het Luxemburgse mediaconcern CLT, dat ook verlekkerd droomde van de beloofde miljarden uit betaal-tv. “Een duidelijk staaltje van verraad”, klonk het uit de monden van CLT-officials toen Murdoch achter hun rug om in maart een mega-deal afgesloten bleek te hebben met Wössners Bertelsmann en Canal Plus van Pierre Lescure. Formeel had de overeenkomst tot doel gezamenlijk in Duitsland betaaltelevisie te beginnen. Maar tegelijkertijd verdeelden de Grote Drie heimelijk Europa onder elkaar. Duitsland was voor alle drie, Frankrijk bleef bij Lescure en Murdoch mocht Groot Brittannië houden. Italië kon eendrachtig binnengevallen worden.

Een klap in het gezicht van Leo Kirch. Maar door een aantal tactische blunders wist Wössner zijn partners zo van zich te vervreemden dat de alliantie binnen een paar maanden uit elkaar spatte. Zo maakte hij plotseling bekend zijn tv-belangen met CLT te zullen fuseren. “Wij jongleren nu met vier ballen”, reageerde een anonieme Bertelsmann-manager: “Dat kan niet goed gaan.” En dat was ook zo. Lescure reageerde woedend omdat CLT openlijk plannen heeft om het thuisland van Canal Plus binnen te dringen. En wat hadden ze nou juist afgesproken ? Ook Murdoch was onaangenaam verrast door de plotselinge vrijage van Wössner met het bedrijf waar hij net ruzie mee aan het maken was. Bovendien voelde Murdoch zich niet serieus genomen door de langzame 'ambtenaren' van Bertelsmann.

Binnen een maand na het opzeggen van het contract zat Murdoch aan tafel bij Kirch, die de geboren Australiër maar al te graag gebruikte om zijn aartsrivaal Wössner hard terug te slaan. Die had dan wel CLT aan zijn imperium toegevoegd, maar was zijn bondgenoten kwijt. Erger was misschien nog wel dat Wössner inmiddels een onoverbrugbare achterstand had opgelopen bij het opkopen van uitzendrechten van films en evenementen. Kirch had met vrijwel alle belangrijke Amerikaanse filmstudio's miljardencontracten gesloten. Net als met de FIFA, waarvan hij voor 3,2 miljard mark de uitzendrechten van de WK's voetbal in 2002 en 2006 had verworven.

Ook had Kirch kans gezien zijn greep op het Italië van mediakoning Silvio Berlusconi te verstevigen. De ex-premier was eerder al gedwongen geweest een deel van zijn betaal-tv-onderneming Telepiu aan Kirch te verkopen. Nu bleek de Beier in staat zijn belangen fors uit te breiden. De meeste waarnemers hadden verwacht dat Murdoch vervolgens in het gezelschap van de aandeelhouders van Telepiu zou worden uitgenodigd, maar tot ieders verrassing werd het Johann Rupert die met 45 procent van de aandelen een even groot belang kreeg als Kirch. Voor Wössner restte twee weken geleden niet veel meer dan met Kirch een wapenstilstand te sluiten en de eigen ambitieuze betaal-tv-plannen (meer dan 100 kanalen) voorlopig te temperen en enkele 'hoogwaardige' zenders aan te kondigen.

Europa is min of meer verdeeld, Kirch trekt aan de meeste touwtjes, maar het evenwicht is wankel. Zo kan er nog een slag worden verwacht in Frankrijk waar CLT (nu samen met Bertelsmann) haar betaal-tv-plannen nog steeds niet heeft opgegeven. Ook Oost-Europa is een nog tamelijk braak liggend strijdtoneel. In Polen wordt nu al fel slag geleverd tussen Lescure en Rupert om de satellietmarkt.

En verder heeft de 70-jarige Leo Kirch niet het eeuwige leven. Zijn imperium steekt dat van wijlen Robert Maxwell inmiddels naar de kroon, en is daar misschien al ver overheen. De mediabelangen van Kirch zijn minstens zo ondoorzichtig als die van wijlen Maxwell. Zo is het volstrekt onduidelijk waar Kirch zijn activiteiten mee financiert, en hij houdt dat ook zorgvuldig geheim. Duidelijk is wel dat de Beier in zeer korte tijd zo'n slordige tien miljard Duitse mark heeft uitgegeven aan film- en sportrechten, nodig om zijn tientallen nieuwe kanalen te vullen. Daar tegenover staan vooralsnog geen inkomsten, en is er geen garantie dat hij die in de toekomst wel zal krijgen. Kirch lijkt dus grote risico's te hebben genomen in zijn streven naar een monopoliepositie. Wat gebeurt er als het Rijk van Kirch instort? Volgt er een domino-effect waarbij de andere grote mediabedrijven meevallen, omdat ze zakelijke banden met Kirch onderhouden? RTL-directeur Helmut Thoma vergelijkt de strijd om betaaltelevisie met goudkoorts. In een recent interview met Der Spiegel voegt hij daaraan toe: “Men kan altijd nog hopen dat ze op een dag - ik bedoel dat natuurlijk overdrachtelijk - overboord gaan. Bij Robert Maxwell is het zelfs fysiek gebeurd. Het kan zo zijn dat ze financieel in de problemen komen en het geheel ineenstort. Want veel van wat ze doen is in diepste zin niet serieus.”