Geheim van het helder, onverslijtbaar blauw der Maya's is ontraadseld

Heel erg helder blauw is het blauw op de muurschilderingen en beelden van de Maya-indianen. De Maya-beschaving in Midden-Amerika kende haar hoogtepunt tussen 600 en 900 na Chr. De blauwe kleurstof der Maya's is - ondanks het tropische klimaat - niet alleen ongewoon helder gebleven, maar is ook bestand tegen verdunde zuren, basen, oplosmiddelen, hitte en biologische afbraak.

De kleurstof is waarschijnlijk tot in de twintigste eeuw door indianen gebruikt.

In de jaren zestig is ontdekt dat kleurstof met vergelijkbare eigenschappen gemaakt kon worden door de blauwe kleurstof indigo te mengen met witte klei uit het Maya-gebied, dat voornamelijk uit het mineraal palygorskiet bestaat. Oude blauwverfstoffen uit Azië en Europa waren doorgaans gebaseerd op koper of vermalen lapis lazuli, al was indigo ook buiten Amerika bekend.

Maar hoe de Maya-kleur zo ongewoon helder blijft was onbekend. Normaal vervaagt indigo in de loop der jaren - vroeger werden spijkerbroeken met indigo gekleurd. De fysici M. Yosé-Yamacán, L. Rendón en J. Arenas en de antropologe M.C. Serra Puche, allen uit Mexico, hebben nu ontdekt dat door de menging van de palygorskiet-klei met indigo op de naaldvormige kristallen van palygorskiet extreem kleine traliewerken - met tralies van minder dan een nanometer doorsnede - ontstaan waarbinnen de indigo-moleculen beschutting vinden tegen erosie (Science, 12 juli). De onderzoekers onderzochten de verf met behulp van hoge-resolutie-transmissie-electronenmicroscopie, electronenspectroscopie en röntgen-microanalyse.

Het tweede geheim van het Maya-blauw, de grote helderheid, bleek te zitten in de aanwezigheid in de verf van extreem kleine deeltjes metaal: ijzer, chroom, mangaan, vanadium en titaan - in orde van grootte van een nanometer. Deze deeltjes versterken de helderheid van de blauwe kleur omdat ze het licht breken met als gevolg een blauwe kleur in het gebied van het zichtbare licht. Voor zover de onderzoekers weten is Maya-blauw de enige verf waarin de palygorskiet en nanometrische metaaldeeltjes voorkomen.

De onderzoekers hebben de blauwe kleurstof nagemaakt door palygorskiet-klei uit een Maya-mijn in de buurt van Merida te mengen met indigo afkomstig uit de xiuquilt-plant. De structuur bleek precies hetzelfde te zijn als de oude verf. De meeste metaaldeeltjes komen waarschijnlijk uit de plant.

    • Hendrik Spiering