Dromen van een goede afloop

Palech, een Russisch sprookje, t/m 22 september in De Nieuwe Kerk, Dam, Amsterdam. Dagelijks van 10-17 uur. Ook in The Inna Kaufman Gallerie, Singel 116, 1015 AE Amsterdam. Tel. 020-6385655.

De vuurvogel op het dienblad lijkt op een gele pauw. Hij vliegt op temidden van een bonte stralenkrans, die licht lijkt te geven tegen de zwarte achtergrond. De staart van de vogel is als een fonkelend juweel, dat in zijn beweging een twinkeling van gouden bloemen in de nacht achterlaat.

Het dienblad is beschilderd door Anna Kamanina uit het Russische dorpje Palech, en het is samen met kunstig beschilderde borden, doosjes, sigarettendozen en brievenopeners te zien op de expositie Palech, een Russisch sprookje in de Nieuwe Kerk in Amsterdam.

Op de voorwerpen, die alle van papier-maché zijn gemaakt, zijn soms met fijne penseelstreekjes intieme dagelijkse taferelen vastgelegd, zoals een naaister die thuis aan het werk is, of meisjes die aan het oogsten zijn. Meestal zijn er sprookjesfiguren afgebeeld, in primaire kleuren, die fel afsteken tegen een zwarte achtergrond.

Alle objecten komen uit het dorp Palech, dat 350 kilometer ten noordoosten van Moskou ligt. De vrolijke voorstellingen die de dorpskunstenaars schilderen, contrasteren scherp met de grijze werkelijkheid waar deze schilders, net als veel andere Russen, dagelijks mee te maken hebben.

“Sprookjes helpen mensen om te ontkomen aan de dagelijkse beslommeringen”, zegt Oleg An, een van de schilders uit Palech die schilderdemonstraties geeft, als illustratie bij de expositie. Hij beschildert een minuscuul doosje met een eenharige penseel. Onder zijn arm ligt een plankje om trillen te voorkomen. An zegt dat de fleurige sprookjesschilderingen zijn landgenoten doen dromen. In sprookjes is alles wat zij wensen mogelijk: rijkdom en weelde is bereikbaar en het goede triomfeert altijd over het kwade. Iedereen zou bijvoorbeeld de armoedige Ivan willen zijn, die met zijn toverring in een handomdraai paleizen bouwt en met de dochter van de tsaar trouwt.

In werkelijkheid kunnen mensen alleen maar dromen van een wereld waarin zij hun armoede en machteloosheid kunnen omruilen voor rijkdom en macht. De Palech-schilders schilderen echter onverbiddelijk optimistisch alleen de gelukkige kant van het leven, die glittert en glanst tegen de meestal zwarte achtergrond.

Voor de Russische revolutie (1917) schilderden de Palech-kunstenaars ikonen. Omdat zij daarna geen religieuze voorstellingen meer mochten maken, gingen zij over op de vervaardiging van lakminiaturen op voorwerpen van papier-maché. Veel kenmerken uit de ikoon-schilderkunst bleven echter bewaard. Op ikonen valt bijvoorbeeld nooit een schaduw op de gezichten van heiligen. Het gelaat van een heilige wordt verlicht als teken van wijsheid en goedheid. De palech-schilders zetten die traditie voort op hun lakminiaturen. De vormen van de gezichten van sprookjesfiguren worden gecreëerd door kleur, niet door schaduw.

Ook de traditionele vorm van de ikonen wordt vaak gehandhaafd door de Palech-schilders. Het schilderij van Oleg An lijkt bijna een heiligverklaring van de sprookjesfiguur tsaar Saltan. Hij maakte een drieluik met een middenpaneel en twee zijpanelen die als deurtjes over het midden heen scharnieren. De nadruk van dit paneel ligt op de goede afloop van het verhaal: het feestmaal, waarmee de personages het einde van hun avonturen vieren, is in het midden afgebeeld. De mensen maken muziek, eten en heffen hun glazen om te proosten. Op de zijpanelen zijn andere passages uit het sprookje geschilderd, daar is de tsaar te zien die ten strijde trekt tegen gigantische legers.

Dit drieluik kan rechtop op tafel worden gezet, als een echte ikoon die vereerd wordt en aanbeden. Door het verhaal van tsaar Saltan op deze manier weer te geven, wordt de tsaar bovenmenselijk, hij is ook bijna een heilige tot wie men een gebed kan richten.

Sinds 1990 zijn er ook weer echte heiligen te zien op de Palech-kunst. Op de tentoonstelling ligt een moderne ikoon van Jekaterina Sjitsjanitsyna. Een traditionele afbeelding van een serene Maria met een kind, dat de toeschouwer met de blik van een volwassene aankijkt, in rood en goud.

Er is één groot verschil met oude ikonen: deze voorstelling is gemaakt op een doosje van papier-maché.