Boris Jeltsin heeft in het sanatorium niet stilgezeten

MOSKOU, 7 AUG. Hoewel hij zich nauwelijks liet zien heeft Boris Jeltsin de weken tussen zijn herverkiezing op 3 juli en zijn inauguratie aanstaande vrijdag, figuurlijk althans, niet stilgezeten. Vanuit het regeringssanatorium Barvicha heeft de Russische president enkele sleutelbenoemingen verricht en enkele verkiezingsbeloften gebroken.

Zijn schaakpartij in de dennebossen duidt erop dat overmorgen niet de dansende en cadeaus uitdelende kandidaat Boris Jeltsin wordt beëdigd, maar de oude en cynische president die Rusland nog kent van de maanden vóór de campagne.

De oorlog in Tsjetsjenië, gisteren in alle hevigheid opgelaaid, is het meest in het oog springende voorbeeld van kwesties die Jeltsin tijdens de campagne heel anders voorstelde dan ze nu uitpakken. Vlak voor de eerste verkiezingsronde in juni nodigde Jeltsin de leiders van de Tsjetsjeense rebellen voor onderhandelingen uit in het Kremlin. Het kwam ook tot een akkoord en Jeltsin reisde vervolgens zelf naar de deelrepubliek om de troepen aldaar persoonlijk te verzekeren dat de oorlog nu was afgelopen - of, zoals Jeltsin zei: 'gewonnen'.

Tussen de eerste en de tweede ronde van de verkiezingen leek het afgesproken staakt-het-vuren inderdaad stand te houden. Er werd onderhandeld over het uitwisselen van krijgsgevangenen. Maar na het sluiten van de stembussen werden de bombardementen op Tsjetsjeense dorpen vrijwel meteen hervat. De onderhandelingspartners van weleer worden nu weer aangeduid als 'terroristen' en 'bandieten' die 'uitgeroeid' moeten worden.

Jelena Bonner, weduwe van Nobelprijswinnaar en dissident Andrej Sacharov en activiste voor de rechten van de mens, concludeerde dat de herverkiezing van president Jeltsin nu al op een teleurstelling is uitgelopen. “Veel mensen hadden op Jeltsin gestemd omdat hij had laten zien dat hij echt vrede in Tsjetsjenië wilde. Maar dat is slechts een loze verkiezingsbelofte gebleken.”

Zeker zo groot is de teleurstelling onder de rond tien miljoen 'pendelaars', de Russen die als particulier naar landen als Turkije vliegen om aldaar gekochte consumptiegoederen vervolgens te verkopen in Rusland.

Hun was voor de verkiezingen expliciet beloofd dat hun handel gevrijwaard zou blijven van nieuwe importheffingen. Maar één van de eerste nieuwe maatregelen na de overwinning van Jeltsin betrof juist de 'pendelaars'. Voortaan mogen zij niet meer voor tweeduizend dollar belastingvrij importeren, maar nog slechts voor duizend dollar. Over het méér meegebrachte moet 30 procent belasting worden betaald.

Ook de mijnwerkers hebben reden tot klagen. Voor de verkiezingen garandeerde Jeltsin dat salarissen voortaan op tijd zouden worden uitbetaald. Geld dat volgens de federale autoriteiten met dat doel vanuit Moskou naar Ruslands Verre Oosten is gestuurd, is daar volgens de regionale autoriteiten nooit aangekomen. Stakingen zijn het gevolg. Als de achterstand niet snel wordt goedgemaakt, zo dreigden de mijnwerkers gisteren, komt er op 25 augustus zelfs een nationale mijnstaking.

In plaats van met zulke landelijke kwesties is Jeltsin sinds zijn herverkiezing vooral bezig geweest met de herinrichting van zijn directe omgeving. Hij heeft twee nieuwe adviesraden in het leven geroepen en verscheidene benoemingen verricht. Daarbij heeft de president als vanouds veel aandacht besteed aan het handhaven van een machtsevenwicht tussen met elkaar rivaliserende krachten, zodat hij zelf steeds het laatste woord houdt.

Generaal b.d. Aleksandr Lebed, de 'sterke man' die na zijn succes bij de eerste verkiezingsronde door Jeltsin als secretaris van de machtige Veiligheidsraad naar het Kremlin werd gehaald, heeft zijn zin gekregen bij de benoeming van de nieuwe minister van Defensie. De kandidaat van zijn voorkeur, generaal Igor Rodionov, werd na lang wikken en wegen door Jeltsin benoemd.

Maar Jeltsin heeft het Lebed niet toegestaan zijn vertrouweling op economisch terrein, Sergej Glazjev, met zich mee naar de Veiligheidsraad te nemen. Lebeds betoog dat 'economische veiligheid' ook onder hem hoort te vallen, is niet overgenomen. Sterker, Jeltsin heeft de reikwijdte van de Veiligheidsraad beperkt door de oprichting van een Defensieraad, waarvan zijn trouwe adviseur Joeri Batoerin secretaris is gemaakt. Die Defensieraad zal de president adviseren over alle militaire vraagstukken, waardoor er voor Lebed vooral de bestrijding van de misdaad overblijft, niet de makkelijkste taak.

Het intomen van Lebed kan deels worden gezien als een gebaar naar premier Tsjernomyrdin, een voormalige apparatsjik met waardevolle contacten in de olie- en gasindustrie die Jeltsin de afgelopen drie jaar trouw heeft gediend. Tsjernomyrdin had direct na de verkiezingen gewaarschuwd dat hij niet van zins was iets van zijn bevoegheden aan Lebed over te dragen. De premier zal naar verluidt op zijn beurt worden ingetoomd door de aanstaande benoeming tot vice-premier van twee Jeltsin-getrouwen uit diens tijd als partijbaas in Sverdlovsk: Oleg Lobov en Viktor Iljoesjin.

De hervormingsgezinde krachten in Rusland zijn ondertussen tevreden gesteld met de aanstelling van Anatoli Tsjoebais, de voormalige 'privatiseringstsaar', tot chef van Jeltsins persoonlijke staf. Tsjoebais wordt gezien als een getalenteerde organisator en heeft een sleutelrol gespeeld in Jeltsins verkiezingscampagne. Hij moet nu de bestuursstructuur in het Kremlin effectiever maken. Tsjoebais heeft twee van zijn medewekers met zich meegenomen uit de tijd dat hij de verkoop van staatsbedrijven leidde, en zo is ook de lobby van banken en 'Nieuw-Russische' ondernemers in het Kremlin vertegenwoordigd.

De herkozen president krijgt na zijn inauguratie te maken met een grotendeels oppositioneel parlement en ook voor de neutralisering daarvan heeft hij inmiddels stappen genomen. Binnen het parlement zijn regeringsgezinde fracties aangezet tot het vormen van een 'anti-communistische meerderheid'. Opmerkelijker nog is de oprichting per decreet van de Politiek Consultatieve Raad, een vertegenwoordigend lichaam dat niet in de grondwet voorkomt.

Volgens Ivan Rybkin, de voormalige Doema-voorzitter die als voorzitter van deze nieuwe raad is aangetrokken, vertegenwoordigt de Consultatieve Raad alle kleine partijen en bewegingen die niet in het parlement zijn gekozen. Dat zijn er nogal wat, omdat bij de verkiezingen van afgelopen december voor 35 van de 39 deelnemende partijen de kiesdrempel van 5 procent te hoog bleek. De president kan zich tot de raad wenden als hij een doorsnee wil hebben van de publieke opinie, zei Rybkin. De Izvestija schreef al over een 'schaduwparlement' dat uit de coulissen kan worden gehaald als Jeltsin met het echte parlement problemen krijgt. Kortom, nadat hij tijdens zijn verkiezingscampagne Rusland opriep zich achter hem te verenigen, lijkt nu 'verdeel en heers' weer Jeltsins motto.

Dat verdelen lijkt wel te lukken, voor het heersen echter ontbreekt vooralsnog de fysieke kracht. Hoewel de president “intellectueel in uitstekende vorm verkeert”, is hij “enorm vermoeid”, zo erkende zijn adviseur Georgi Satarov afgelopen vrijdag. Volgens Satarov heeft de president twee maanden “kalmte en rust” nodig om op krachten te komen. Zijn aanwezigheid bij de inauguratie vrijdag, Jeltsins eerste openbare optreden in een maand, is teruggebracht tot 25 minuten.

Het zij zo, zo houden de Russische media, die hun pro-Jeltsinhouding nog niet helemaal hebben losgelaten, de kiezers voor. Onder de kop 'Er zijn geen gezonde presidenten' somde vorige week het veelgelezen weekblad Argoementi i Fakti een reeks wereldleiders op die hun werk ondanks een kwakkelende gezondheid hadden verricht, van president Franklin D. Roosevelt (polio) tot president François Mitterrand (kanker). En bovendien, het kan veel erger, ze schreef het weekblad: de Italiaanse premier Berlusconi had banden met de mafia en de Afrikaanse keizer Bokassa was kannibaal.