Lekker kletsen over middeleeuwse slikken

O.V.T. en de middeleeuwen, iedere zondagmorgen in augustus, Radio 1, 10.05-12.00u. (VPRO).

Hoeveel inwoners telde Nederland in de achtste eeuw, vraagt de radiopresentator. “Dat gaat in duizenden”, zegt een stem. “Mwah, niet zo veel hoor, tienduizend”, zegt een andere stem, ongeveer gelijktijdig. Augustus is 'middeleeuwenmaand' bij het historische radioprogramma O.V.T., en dat levert ons iedere zondagmorgen een middeleeuws kringgesprek op. Afgelopen zondag was het thema 'Orde en chaos', een ietwat hoogdravende titel voor een ruim een uur genoeglijk praten over het middeleeuwse landschap en het ontstaan van nederzettingen.

Nederland was 1.500 jaar geleden nog puur natuur, vertelt mediëvist Kees Dekker bij wijze van aftrap. “Je kunt het je eigenlijk niet voorstellen.” Langs de kust lagen eindeloze slikken en schorren waar de zee heen en weer ging, wildernis heerste in de veengebieden, wouden groeiden op de zandgronden en alleen langs de rivieren woonden wat Germanen. “Er waren gewoon minder mensen, de beschaving is hier niet ontstaan.”

In het volgende uurtje praten Dekker en zijn collega's Kees Verkerk en Gerard Leenders gezellig door elkaar, hetgeen allerhande weetjes oplevert. Al doende komt de opmars van de mens aan de orde: “Vanuit Gent door schapenherders”. Het feit dat Romeinse namen als Trajectum (Utrecht) en Albiniana (Alphen aan de Rijn) bewaard zijn gebleven, moet betekenen dat er in die plaats of in de buurt continue bewoning is geweest. Daarna ontstonden 'in de leegte' nieuwe Germaanse namen, op -um, -em of -heem, allemaal op de rivieroevers: Woudrichem, zo verder naar het westen tot Gorinchem als meest westelijke in de delta. Het veen in Holland en Utrecht komt pas aan de beurt bij de bevolkingsgroei na het jaar 1000. In Zeeland ontstonden door de Noormannen invallen in de late negende eeuw veel plaatsnamen op -burgh: versterkte plekken waarheen de bevolking met al het vee kon vluchten. Enzovoorts. Genuanceerd, rommelig en interessant komen ook nog de steden en de ontginningen in de twaalfde en dertiende eeuw aan de orde.

Wie nu eigenlijk wat zegt, is meestal niet erg duidelijk. De drie gasten worden nauwelijks voorgesteld en als iemand aan het woord is, noemt de presentator zeer zelden zijn naam. Maar ach, in de gezellige sfeer van interessante feiten en ontwikkelingen is deze curieuze slordigheid van de O.V.T.-redactie niet héél erg storend. Wel stuitend is dat de luitiste en zangeres Evelien Jutten zonder veel omhaal wordt weggedraaid als haar gezongen intermezzo kennelijk iets te lang duurt.

Echt verbazingwekkend, gezien de goede reputatie van O.V.T., is de 'Spoor Terug'-serie over de kruistochten die na het kringgesprek wordt uitgezonden. Het is een historisch onbetrouwbaar geheel dat zo te horen als enige doel heeft om de luisteraar duidelijk te maken dat middeleeuws christendom, haat en bloederige moorden identiek zijn. Dat soort halfzachte stemmingmakerij acht ik O.V.T. onwaardig. Waarom niet gewoon een half uurtje doorgepraat over stadsrechten? Desnoods met nòg een leuk middeleeuws liedje tussendoor.