Wie is aansprakelijk?

Er zijn uit die tijd geen cijfers bekend maar we weten het van onze leraar Duits: na het lezen van Goethe's Die Leiden des jungen Werther hebben tientallen jongelui zelfmoord gepleegd. Lag het in het bijzonder aan het karakter van die lezers, was de tijdgeest van invloed, heeft Goethe zo suggestief geschreven dat er voor degenen die de hand aan zichzelf hebben geslagen geen ontkomen aan was?

Waar ligt de verantwoordelijkheid? Bij mijn weten is Goethe nooit voor deze omvangrijke zelfslachting aansprakelijk gesteld.

Ook nu nog blijft de literatuur buiten schot als ergens een gewelddaad wordt gepleegd die misschien geïnspireerd is door bepaalde lectuur. Pleegt iemand een moord op een rijke oude pandjeshoudster, en verwijst hij naar Dostojevski dan zou hem daarvoor geen verzachtende omstandigheid worden toegerekend. Bij politieke boeken is het anders. Als bij een neo-nazi die een pension voor buitenlanders in brand heeft gestoken een exemplaar van Mein Kampf wordt gevonden zal dat waarschijnlijk als een verzwarende omstandigheid worden beschouwd.

Al jaren en jaren duurt de discussie over de vraag of geweld in de film en op de televisie schadelijk is. Over het algemeen beweren de filmmakers dat het geen kwaad kan, of dat ze louter een aspect van de maatschappij in beeld brengen, terwijl de opvoeders het tegendeel voor waar houden. Dan begaat iemand een misdaad en bekent dat hij een of andere misdaadfilm heeft gezien en daardoor op het idee is gebracht. Zo werd Frankrijk vorig jaar opgeschrikt - dat is het woord in zo'n geval - opgeschrikt door een jong Frans paar dat het vuur op willekeurige mensen had geopend: vier doden en veel gewonden. Ze verklaarden dat ze beïnvloed waren door Oliver Stone's Natural Born Killers.

Merkwaardig is het dat de discussie tot dusver tot de psychologische, de morele en de financiële kanten beperkt is gebleven, dat niemand er een juridisch vraagstuk van heeft gemaakt. Maar misschien wordt dat anders na het boek van Ben Elton, Popcorn. Deze detectiveschrijver was het opgevallen hoe tegenwoordig praktisch iedere ondernemer in iedere tak van bedrijvigheid zich hermetisch tegen wettelijke aansprakelijkheid probeert te beschermen. Denk om het afstapje, hier is een stoep, stoot je hoofd niet, roken schaadt de gezondheid, de bagage kan op uw hoofd vallen, één til te veel en we kunnen nergens meer voor instaan, enz.. De zorg van de leverancier om zich te vrijwaren heeft tenslotte, redeneert Elton, voor de consument tot gevolg dat hem zijn persoonlijke verantwoordelijkheid wordt afgenomen.

Datzelfde effect heeft volgens een conservatieve, daar buiten veld winnende zienswijze het langzamerhand gigantische systeem van zorg en opvang dat zich uit de verzorgingsstaat heeft ontwikkeld. Het is geen nieuw denkbeeld; het nieuwe ervan is dat het steeds algemener wordt. Iedereen die in een lastige situatie terechtkomt kan met redelijke kans op succes althans een deel van zijn verantwoordelijkheid afwentelen op omstandigheden buiten het bereik van zijn wil of macht. Vreemd dus, aldus Elton met niet te weerspreken logica, dat nog nooit iemand een fabrikant van moordlust op film of televisie juridisch aansprakelijk heeft gesteld. Het blijft, voeg ik er aan toe, bij aanbevelingen aan de ouders - nog vrijblijvender dan de waarschuwingen op de pakjes sigaretten.

“Als iedereen een potentieel slachtoffer van zijn of haar omgeving is, dan mogen er ook geen uitzonderingen worden gemaakt. Misdadigers en moordenaars kunnen ook slachtoffer zijn van bijvoorbeeld een manipulerende en exploiterende filmindustrie,” schrijft Ben Elton. Zoals, vul ik aan, Amerikaanse rokers dat van zichzelf in hun verhouding met de sigarettenindustrie vinden. (En de rechters zijn het daarmee eens, gezien het vonnis aangaande de spiked cigarettes die door de fabrikant stiekem van meer nicotine zijn voorzien om de verslaving te bevorderen.)

Popcorn, te ingewikkeld om na te vertellen, behandelt dit vraagstuk van schrijvers en filmmakers, lezers en kijkers, misdadigers, advocaten en rechters. Elton heeft zich daarbij veroorloofd een paar van zijn figuren elkaar uitvoerig te laten afslachten. Functioneel, vanzelfsprekend, behandeld met humor en ironie. Schieten met humor is anders, een kaakslag ironisch uitgedeeld doet je anders op de grond terechtkomen. Je kunt je, de redenering van Elton voortzettend, een moordenaar voorstellen die, zich beroepend op de lectuur van Popcorn in het bijzonder verwijst naar de onweerstaanbare ironie waarmee daarin een moord is beschreven. Jammer dat er nog geen proefproces is gevoerd.