'Ongeloofwaardig zijn de landen die Karadzic niet halen'; Professor F. Kalshoven over het VN-tribunaal voor oorlogsmisdaden

WASSENAAR, 2 AUG. Emeritus-hoogleraar internationaal humanitair recht prof. Frits Kalshoven vindt het “geen schande” dat de voormalig Bosnisch-Servische president Radovan Karadzic en legerleider Ratko Mladic nog niet in het speciale cellencomplex van de Scheveningse gevangenis wachten op hun berechting voor het VN-tribunaal voor oorlogsmisdadigers in voormalig Joegoslavië.

“Het tribunaal wordt er geen seconde minder geloofwaardig door”, zegt hij geïrriteerd, alsof dat verwijt hem voortdurend voor de voeten wordt geworpen. “Ongeloofwaardig wordt alleen de internationale gemeenschap, die haar nek niet wil uitsteken om Karadzic en Mladic te halen.”

Kalshoven stond aan de wieg van het tribunaal als voorzitter van een fact finding-commissie van de VN naar oorlogsmisdaden in voormalig Joegoslavië. Hij stopte vroegtijdig met het werk uit “ergernis en frustratie” over de geringe bereidheid bij de VN en sommige lidstaten om de commissie te steunen. Hij rapporteerde nog wel dat het aantal schendingen van de mensenrechten in het gebied zeer omvangrijk was.

Een beetje teleurgesteld is Kalshoven dan ook wel dat de landen die het tribunaal hebben opgericht zo weinig doen om het verder te helpen. Aan de andere kant is het tribunaal volgens hem heel goed in staat zelfstandig verder te functioneren. “De geloofwaardigheid van het tribunaal is niet afhankelijk van de berechting van Karadzic en Mladic”, zegt hij. “De mogelijkheden van het tribunaal zijn afhankelijk van de omstandigheden: vóór de Dayton-akkoorden was er oorlog in voormalig Joegoslavië, daarna wilde geen van de partijen aangeklaagden uitleveren voor berechting, terwijl dat volgens de Dayton-akkoorden wel zou moeten.

“Het tribunaal doet intussen ongelooflijk veel. Ze hebben een indrukwekkende serie aanklachten geproduceerd, ze hebben een stuk of wat van die aanklachten weten te bevestigen en internationale arrestatiebevelen uitgevaardigd. Het tribunaal heeft ook een aantal essentiële en moeilijke beslissingen genomen: bijvoorbeeld dat het wel degelijk gaat om een internationaal conflict zodat de conventies van Genève van toepassing kunnen worden verklaard. Maar het tribunaal heeft geen eigen gewapende macht om verdachten te gaan halen.”

Zou die er niet moeten komen? (spottend)“Die macht zou dan behoorlijk sterk moeten zijn. Maar nee, het tribunaal blijft afhankelijk van de partijen zelf of van de gewapende arm van de rest van de wereld voor de uitlevering van verdachten. Een vergelijkbare situatie geldt overigens voor Nederlandse rechtscolleges. Die zijn ook afhankelijk van wat de politie kan. Wij hebben in Nederland wel de mogelijkheid van een veroordeling bij verstek, al is dat een voorlopig vonnis. Als de veroordeelde terugkomt moet er een nieuwe rechtszaak volgen.”

Waarom beschikt het tribunaal niet over de mogelijkheid verdachten bij verstek te veroordelen? “Omdat men de schijn van politieke processen wilde vermijden. Er is wel een procedure gekomen waarbij aanklachten worden bevestigd na een presentatie van het bewijsmateriaal door de aanklager. De rechter kan daarna een internationaal arrestatiebevel uitvaardigen. Daarmee verlam je een verdachte: hij kan geen kant meer op. Deze zogenoemde artikel 61-procedures zijn uitdrukkelijk geen proces. Het blijft een procedure tegen een verdachte waarvan de onschuld moet worden aangenomen zolang zijn schuld niet bewezen is.”

Heeft het tribunaal niet te weinig waarde als uitsluitend de 'kleine jongens' worden berecht? “Het is zeker niet zo dat het tribunaal waardeloos is als alleen de 'kleine' misdadigers worden berecht. Ik blijf van mening dat het tribunaal niet uitsluitend in het leven is geroepen om de 'grootste schuldigen' te berechten. Het doel van het tribunaal is de verschillende stromingen van misdadigheid aan het licht te brengen. Er zijn veel schuldigen op verschillende niveaus. Het tribunaal moet duidelijk maken dat het internationaal humanitair recht niet straffeloos geschonden kan worden. Dat betekent uiteraard ook dat tegen 'hogeren' aanklachten moeten komen. Je kan niet volstaan met individuele dadertjes, wanneer de hele wereld weet dat hun activiteiten bevorderd werden door hun leiders.”

Wat zou u nú de Westerse politieke leiders die tot de oprichting van het tribunaal hebben besloten, vertellen over de effectiviteit van hun creatie? “Ik zou ze er aan herinneren dat ze de rechtsorde wilden handhaven, maar ook dat ze aan hun creatie onvoldoende gevolg hebben gegeven. De enige macht die de Veiligheidsraad, die het tribunaal heeft ingesteld, aan de president van het tribunaal heeft gegeven, is het recht de raad te informeren over de nalatigheid van sommige staten om mee te werken. Eigenlijk was bij de oprichting van het tribunaal al duidelijk dat de leden van de Veiligheidsraad niet bereid waren verdachten te gaan halen. Ik herinner me een gesprek met een Britse onderminister, die meende dat het tribunaal een volstrekt irreële aangelegenheid was omdat de leiders toch niet zouden worden berecht. Ik zei hem dat je niet kon weten hoe de situatie zou kunnen veranderen. Zijn uitspraak is tekenend hoe politici een situatie vaak uitsluitend zien zoals die op dat moment is. Maar goed, hij had in zekere zin gelijk: toen de oorlog bezig was kon je natuurlijk weinig verwachten, hoewel de media daar anders over dachten, tot mijn grote irritatie. Het Amerikaanse blad Newsweek heeft mij toen aangehaald met de uitspraak: Anyone who expects a conviction soon, is an idiot.”

En die uitspraak geldt nog steeds? “De uitspraak geldt nog steeds, ja, zeker als je nagaat wat de aanklager allemaal moet verifiëren om een aanklacht voor elkaar te brengen en hoe het nog veel moeilijker is voor de verdediging om getuigen en documenten te vinden - ze moeten soms letterlijk bij de duivel te biecht gaan.

“Daarnaast is het tribunaal een gloednieuw rechtsorgaan met kersverse procedureregels, die nog niet volledig uitgekristalliseerd zijn. Dat vergt tijd, tijd en nog eens tijd. Verschillende rechtssystemen zijn bewust door elkaar gegooid zodat niet één systeem zou overheersen, want dat zou het tribunaal verweten kunnen worden.”

Onderschrijft u het tribunaal? “Ja, al is het wel een laatste middel tegen oorlog. Je past het toe als al het andere gefaald heeft. Een oorlog moet in eerste instantie voorkomen worden. Is dat niet gelukt, dat moet de oorlog zo kort mogelijk worden en zo weinig mogelijk slachtoffers vergen. Dat alles moet je vooral doen door instructie vooraf, door opvoeding. Pas in laatste instantie moet je rechtspreken. Mijn inspanningen zijn er altijd op gericht geweest de naleving van het humanitaire recht zoveel mogelijk te bevorderen.”

Bent u een voorstander van een permanent tribunaal? “Absoluut. Zo'n tribunaal is volgens mij ook niet meer zo waanzinnig ver weg, al zal het een lange tijd duren voordat de rechtsmacht door een groot aantal landen is erkend wanneer het er eenmaal is. Maar ook voor dat tribunaal zal gelden: hoe moeilijker de situatie, hoe moeilijker het zal worden verdachten te berechten.”

Het tribunaal heeft nogal wat rumoer gemaakt rond de artikel 61-hoorzittingen vorige maand over de aanklachten tegen Karadzic en Mladic. Moet het tribunaal publicitair niet terughoudend zijn? “Aandacht hebben ze nodig, anders krijgen ze geen centjes. Ze blijven van dag tot dag afhankelijk van de algemene vergadering. Bij de VN moet alles krimpen en bezuinigen en in dat klimaat moet het tribunaal zijn steeds zwaardere taak vervullen.”

Wanneer is volgens u het tribunaal mislukt? “Het tribunaal is in eerste instantie eindig. Het gaat namelijk door zolang de Veiligheidsraad dat wil. De Veiligheidsraad kan besluiten het op te heffen. Als de Veiligheidsraad dat doet omdat het tribunaal, inclusief de aanklager, er niet in is geslaagd iets zinvols tot stand te brengen, is het jammerlijk mislukt. Maar er is een ander scenario denkbaar. Als de aanklager bijvoorbeeld doet, wat al geruime tijd een gerucht is, namelijk een aanklacht indienen tegen de Kroatische president Tudjman en zijn militaire top, en de Veiligheidsraad besluit op dát moment het tribunaal op te heffen, dan is het tribunaal niet mislukt: dan ligt de aansprakelijkheid daarvoor bij de Veiligheidsraad. Bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van het tribunaal komt het er steeds op aan wat het doet of nalaat.

“Daar waar opzettelijk gekozen handelingen van het tribunaal een gevaar zouden opleveren voor de vrede, zou het in strijd komen met de doelstellingen van de Verenigde Naties. Maar de aanklager noch de president van het tribunaal zou zich ook maar één seconde mogen laten intimideren door politici die dit beweren.”