Prodi eerder bemiddelaar dan leider

ROME, 1 AUG. Het duurt nog ruim drie weken voordat de eerste honderd dagen zijn volgemaakt, maar de traditionele politieke wittebroodsweken van de Italiaanse premier Romano Prodi zijn al lang voorbij. Ministers en coalitiepartijen rollen vechtend over straat. Er is forse kritiek op het leiderschap van Prodi. En de scepsis groeit over zijn voorspelling dat hij de volle vijf jaar zal volmaken, iets wat sinds de oorlog nog nooit is gebeurd.

Prodi's centrum-linkse kabinet blijkt minder stabiel dan hij had gehoopt bij zijn aantreden, eind mei. Hij heeft nu al zijn toevlucht moeten nemen tot de traditionele dwangbuis van het oude bestel: het stellen van de vertrouwenskwestie.

Prodi verbond in de Kamer van Afgevaardigden het voortbestaan van het kabinet aan zijn tussentijdse begrotingsingreep van zestien miljard lire, ongeveer achttien miljoen gulden. Op die manier blokkeerde hij een poging van de separatische partij Lega Nord om het debat te verlammen met een hele reeks amendementen. Als het kabinet het vertrouwen krijgt voor een bepaalde maatregel, wordt er niet meer gestemd over amendementen daarop.

Deze horde heeft Prodi zonder veel moeite genomen, al zorgden de parlementariërs van de Lega voor spektakel. Eerst probeerden zij andere parlementsleden te verhinderen deel te nemen aan de stemming. Toen de sfeer te verhit werd, liet de voorzitter pers en publiek verwijderen. Achter de gesloten deuren zijn Lega-Kamerleden gaan gooien met steentjes. Uiteindelijk bleek Prodi met 319 tegen 284 stemmen te hebben gewonnen.

Uit de doelen die hij zich heeft gesteld, blijkt dat Prodi ervan uitgaat dat hij zeker een paar jaar aan de macht blijft. Het kabinet, het eerste sinds de oorlog waaraan de grootste linkse partij, de ex-communistische Democratische Partij van Links, deelneemt, heeft grote ambities. Het is bijvoorbeeld begonnen aan gecompliceerde lange-termijnprojecten als de hervorming van het onderwijs en staatsrechtelijke hervorming, zaken die jarenlang zijn blijven liggen.

Onderwijs is een stokpaardje van Prodi. Werkgelegenheid en economische groei hangen in zijn ogen af van beter onderwijs. Het kabinet heeft voorstellen gedaan om de leerplicht op te trekken van veertien naar zestien jaar, het aantal beurzen voor kinderen van minder rijke ouders te verhogen en meer geld te stoppen in wetenschappelijk onderzoek, een stiefkind in Italië.

De plannen voor staatsrechtelijke hervormingen zouden wel eens een levensverzekering voor het kabinet kunnen worden, omdat de belangrijkste regerings- en oppositiepartijen het eens zijn over de noodzaak hiervan. Dinsdag heeft de Senaat ingestemd met de vorming van een speciale commissie die de grondwet uit 1948 moet gaan herschrijven. De commissie moet voor eind juni volgend jaar met voorstellen komen om de daadkracht en de effectiviteit van het openbaar bestuur te vergroten.

Ook bij kleinere problemen blijkt dat het kabinet veel achterstallig onderhoud wil uitvoeren. Zo is er zonder veel ophef uitvoering gegeven aan de oude plannen voor invoering van een nieuw bankbiljet, van 500.000 lire, nu ongeveer 550 gulden. Nu is het grootste briefje dat van 100.000 lire. De briefjes van duizend en tweeduizend lire, ruim één en twee gulden, worden eindelijk vervangen door munten.

Grootste struikelblok is het economische beleid. De eerste aanvaring daarover is al geweest. Toen het kabinet eerder deze maand zijn financieel-economische driejarenplan presenteerde, kwamen er ernstige bezwaren van Communistische Heroprichting. Deze partij zit niet in de coalitie, maar Prodi heeft in de Kamer van Afgevaardigden wel de stemmen van de 35 orthodoxe communisten nodig.

De communisten protesteerden dat Prodi's plannen de koopkracht te veel zouden aantasten. Prodi zei aanvankelijk dat er geen alternatief was, wil Italië kunnen voldoen aan de voorwaarden voor toetreding tot de Economische en Monetaire Unie. De communisten hielden voet bij stuk en Prodi zag zich gedwongen een aantal concessies te doen over bijstelling van de verwachte inflatie en inflatiecorrectie achteraf.

“Het kabinet is een levend lijk,” zei Rocco Buttiglioni hierna, de leider van de kleine centrum-rechtse Christelijk-Democratische Unie. De harde aanvaring tussen Prodi en communisten riep veel vragen op. Is Prodi wel sterk genoeg als leider of moet hij steeds concessies doen? Hoe zwaar is de hypotheek die de communisten op het kabinet kunnen leggen? Komt hierdoor de aansluiting bij Europa in gevaar?

Prodi bemiddelt meer dan dat hij voorgaat. Dat is in stijl met zijn christen-democratische achtergrond, maar het kan het verkeerde medicijn zijn om het gerommel binnen de coalitie te bezweren. De eenheid uit de verkiezingscampagne is snel verdwenen. Alle partijen spelen hun eigen muziek, in de hoop het oor van de kiezers te krijgen.

De ex-communistische Democratische Partij van Links (PDS), die de coalitie domineert, zoekt verbeten naar manieren om haar stempel te drukken op dit kabinet en niet alle eer aan de centrum-politicus Prodi te geven. Bovendien zetten de twee kleinere centrumpartijen voortdurend hun borst op, tegen de PDS en tegen elkaar.

In feite gaat het om de vraag of dit een centrum-links kabinet is of een links kabinet met enkele centrum-politici. Beter zicht daarop moet komen bij de begroting voor volgend jaar. Dat debat moet ook de rol van de communisten verduidelijken, en het ziet ernaar uit dat het een fel gevecht wordt.

Prodi's enige troost is dat aan zijn rechterflank weinig gevaar dreigt. Mediamagnaat Silvio Berlusconi heeft de rol van oppositieleider opgeëist, maar hij is vrijwel onzichtbaar.

Berlusconi durft geen ruzie te maken met het kabinet nu dat bezig is met een herschikking van het mediabestel. In een kennelijk niet te onderdrukken reflex heeft Prodi bij de staatsomroep Rai een aantal politieke vrienden benoemd. Rechts heeft nauwelijks geprotesteerd, omdat het constateert dat het kabinet betrekkelijk weinig onderneemt tegen de dominerende rol van Berlusconi in de commerciële tv.

Een andere hoofdrolspeler bij rechts, Gianfranco Fini van de Nationale Alliantie, de voormalige neofascisten, wacht rustig af. Hij is nog de wonden aan het likken van het voor hem teleurstellende verkiezingsresultaat. Fini kan zich niet te radicaal opstellen, want hij probeert zijn partij langzaam verder uit de hoek van uiterst rechts te slepen.

De aansluiting bij Europa is de absolute prioriteit van Prodi. Daarvoor zijn forse verdere bezuinigingen nodig, al betekent de verlaging van het disconto twee weken geleden een enorme opsteker. Hierdoor worden de rentelasten lager.

Toch is de koers van de lire de afgelopen weken gedaald. Het vertrouwen in Prodi, die uitstekende economische papieren heeft, heeft geleden onder zijn concessies aan de communisten en onder zijn afzijdigheid bij de ruzies binnen de coalitie. De premier heeft nu de traditionele vakantiemaand van augustus om na te denken over de vraag hoe hij dit vertrouwen kan herstellen. “Ik heb in de verkiezingen een mandaat gekregen voor vijf jaar,” zei Prodi eerder deze maand. “In minder krijg je niets voor elkaar.”