Omstreden patent op vervanging beenmerg door navelstrengbloed

Bij sommige bloedkankers, zoals leukemie, vormt een beenmergtransplantatie de enige kans op genezing. Beenmerg bevat de stamcellen die nieuwe bloedcellen kunnen aanmaken. Voorwaarde voor transplantatie is dat het beenmerg van de donor in zijn transplantatie-antigenen (humaan leukocytenantigeen, HLA) zoveel mogelijk met dat van de ontvanger overeenkomt.

Daarom wordt er bij voorkeur beenmerg van een bloedverwant gebruikt. Is dit niet beschikbaar, dan is het bijzonder moeilijk om geschikt beenmerg te vinden. Dat komt omdat het HLA-systeem zo bijzonder veelvormig is. Veel patiënten moeten daarom maanden wachten en zijn soms al overleden voor de juiste donor gevonden is.

Sinds de jaren zeventig is bekend dat navelstrengbloed, vergeleken met gewoon bloed, bijzonder veel bloedvormende stamcellen bevat. In 1988 werd het voor het eerst met succes toegepast bij een kind met een erfelijke vorm van anemie. Het aantrekkelijke is dat navelstrengbloed betrekkelijk gemakkelijk in grote aantallen ingezameld kan worden en na invriezen langdurig kan worden bewaard. Dat maakt het veel gemakkelijker om geschikt donorbloed te vinden. De laatste jaren zijn er overal ter wereld speciale navelstrengbloedbanken opgericht (waaronder een in Leiden).

Wegens het veelbelovend perspectief van navelstrengbloedtransplantatie zijn er al bedrijven die er een rijke vorm van inkomsten in zien. Zo heeft de Amerikaanse firma Biocyte overal ter wereld, ook in Europa, octrooi aangevraagd op het bij lage temperatuur bewaren (cryopreservatie) en bij ontdooiing therapeutisch gebruik van navelstrengbloedcellen. Het Europese octrooibureau in München heeft het patent inmiddels toegekend (Nature, 11 juli). Onderzoeksgroepen uit Frankrijk, Nederland en Groot-Brittannië, verenigd in EuroCord, willen dit patent aanvechten. Zij zijn van mening dat navelstrengcellen niet behoren te worden gepatenteerd; het is niet ethisch om octrooi te nemen op menselijk weefsel. De Europese groepen vinden ook dat het gebruik van navelstrengbloed als bron van stamcellen niet voldoet aan een van de wettelijke criteria voor een octrooi, namelijk dat het iets nieuws is en 'niet voor de hand ligt'.

Er zijn inmiddels enige honderden transplantaties met navelstrengbloed gedaan, merendeels tussen verwante donoren en ontvangers. Het New England Journal of Medicine (18 juli) beschreef de resultaten van een New-Yorkse navelstrengbloedbank met niet-verwant navelstrengbloed bij 24 kinderen en een volwassene. De resultaten zijn zeer bemoedigend. Hoewel er in de meeste gevallen niet volledig passend navelstrengbloed beschikbaar was, waren de eventuele afstotingsreacties zeer mild. Slechts twee patiënten kregen last van ernstige klachten, die overigens met hoge doses prednison onderdrukt konden worden. Blijkbaar prikkelen navelstrengbloedcellen van een pasgeborene het afweersysteem van de ontvanger minder dan beenmerg. Het is echter ook mogelijk dat de goede resultaten te danken zijn aan het feit dat bijna alle patiënten zo jong waren; kinderen zijn minder geneigd tot ernstige afstotingsreacties. In het Amerikaanse onderzoek waren een half tot drie jaar na de transplantatie twaalf van de 25 patiënten nog steeds klachtenvrij; de overige dertien waren intussen overleden aan allerlei complicaties van de oorspronkelijke aandoening.