Macht naar deelstaten; Bijstand VS ingrijpend gewijzigd

WASHINGTON, 1 AUG. De bijstand in de Verenigde Staten wordt ingrijpend herzien. Nadat president Clinton gisteren had bekendgemaakt de nieuwe bijstandswet die in het Congres in behandeling is te zullen tekenen, nam het Huis van Afgevaardigden de wet met grote meerderheid aan. Vandaag zal de Senaat naar verwachting hetzelfde doen.

De nieuwe wet markeert niet alleen het einde van het systeem van sociale zekerheid dat meer dan zestig jaar geleden is opgezet door president Franklin D. Roosevelt. De wet brengt ook een belangrijke machtsverschuiving met zich mee van de federale overheid in Washington naar de afzonderlijke deelstaten. Het is de droom van Huis-voorzitter Newt Gingrich: de New Deal van Roosevelt, met zijn omvangrijke verzorgingsstaat, begint plaats te maken voor een kleinere, gedecentraliseerde overheid die opereert onder de vlag van New Federalism.

Clinton en bijna de helft van de Democratische Congresleden steunen het Republikeinse wetsvoorstel, dat een einde maakt aan de garantie van de federale overheid om aan arme Amerikanen financiële hulp te bieden. In plaats daarvan zullen de deelstaten voortaan ieder hun eigen regels kunnen opstellen voor wie er nog in aanmerking komt voor bijstand.

Alle staten krijgen daartoe een vast bedrag, als ze zich houden aan een aantal basisregels. Wie bijstand krijgt en gezond is moet binnen twee jaar werk vinden. In totaal kan iemand in zijn leven niet langer dan vijf jaar aanspraak op bijstand maken. Voor hopeloze gevallen mogen de deelstaten uitzonderingen maken, maar ze hoeven dat niet te doen. Legale immigranten die nog niet het Amerikaanse staatsburgerschap hebben komen de eerste tien jaar van hun verblijf in de VS voor de meeste uitkeringen niet in aanmerking. Deelstaten mogen bijstand onthouden aan minderjarige moeders, en krijgen van de federale overheid een bonus als ze het aantal buitenechtelijke geboortes weten terug te brengen.

De president, die twee keer eerder zijn veto uitsprak over vergelijkbare voorstellen, maakte gisteren bekend dat hij de nieuwe bijstandswet ondanks enkele bezwaren toch zal tekenen. Een deel van zijn Democratische achterban stelde hij daarmee bitter teleur. Zij geloven dat door de wet het sociale vangnet onherstelbaar wordt beschadigd en dat zeker een miljoen kinderen onder de armoedegrens terecht zullen komen.

Maar Clinton loste er - drie maanden voor de presidentsverkiezingen - een belofte mee in die vier jaar geleden een belangrijke rol speelde in zijn campagne.

Pagina 4: Vrijheid voor de deelstaten

Hij voelde toen goed de onvrede aan die bij veel Amerikanen leeft over uitkeringen die verstrekt worden aan gezonde mensen die niet werken - in veel gevallen jonge, alleenstaande moeders. Hij beloofde een einde te zullen maken aan “de bijstand zoals we die kennen”.

Met die toezegging probeerde Clinton de kiezers, en vooral de middenklasse, ervan te overtuigen dat hij een New Democrat was, een Democraat die de overheidsuitgaven en de belastingen nu eens in de hand zou houden en die geen boodschap had aan de heilige huisjes van zijn linkse partijgenoten.

Tijdens de eerste twee jaar van zijn presidentschap gaf Clinton de heikele kwestie echter geen prioriteit. En bij de verkiezingen van november 1994 wonnen de Republikeinen de meerderheid in het Congres. Als Clinton de bijstand nu nog op de helling wilde zetten, moest hij het doen op de voorwaarden van de Republikeinen.

In het Contract met Amerika, hun politieke programma waarin hervorming van de bijstand een belangrijke plaats innam, stond: “Uitkeringen die bedoeld waren om de behoeftigste Amerikanen te helpen, hebben in plaats daarvan geleid tot buitenechtelijke kinderen, misdaad, analfabetisme en meer armoede.”

Het argument dat de huidige bijstand een valstrik is, een regeling die mensen niet alleen ontmoedigt om te werken, maar hen ook steeds afhankelijker maakt en ongeschikt om ooit nog in het arbeidsproces terug te keren, heeft in de Amerikaanse politiek veel weerklank gevonden.

Clinton zei gisteren dat de bijstand door de nieuwe wet eindelijk kan functioneren zoals hij bedoeld is, “als tweede kans en niet als levensstijl”.

Zodra Clinton zijn steun voor de wet had aangekondigd, stemde het Huis van Afgevaardigden er met grote meerderheid mee in (328 voor, 101 tegen).

Niet alleen Clinton, ook de Republikeinen van Gingrich hebben er een belangrijke verkiezingsbelofte mee ingelost. De Senaat stemt er vandaag over en aanname lijkt verzekerd omdat de senatoren vorige maand al stemden voor een eerdere versie, die slechts op enkele kleine punten verschilde van het huidige wetsvoorstel.

De meeste voorstanders van de wet zien louter voordelen. Washington staat invloed af aan de deelstaten, waardoor het bestuur dichter bij de burgers komt. In zeven jaar levert de hele operatie een bezuiniging op van zo'n 55 miljard dollar, want de gouverneurs moeten in ruil voor meer macht wel genoegen nemen met minder geld. En ten slotte zouden de bijstandstrekkers en hun kinderen op den duur van profiteren van de strengere regels.

Vooral de Republikeinen hebben er een groot vertrouwen in dat het maatschappelijke en seksuele gedrag van miljoenen Amerikanen beïnvloed kan worden door financiële impulsen. Zoals ze menen dat de huidige bijstand (in feite een samenstel van financiële uitkeringen, huursubsidie en voedselbonnen) meisjes aanzet om kinderen te krijgen en niet te trouwen, zo geloven ze ook dat diezelfde meisjes door een beperking van de bijstand werk zullen gaan zoeken (en vinden), zullen trouwen en minder kinderen krijgen.

Tegenstanders van de nieuwe wet schetsen een somber toekomstbeeld van hongerige en dakloze moeders en kinderen die geen uitkering meer krijgen terwijl er ook geen werk beschikbaar is. Een achtste van alle kinderen in het land is afhankelijk van een of andere vorm van bijstand, een derde van alle zwarte kinderen.

Veel kerken hebben fel actie gevoerd tegen de wet, die ze immoreel noemen omdat juist Amerikanen die toch al behoren tot het armste deel van de bevolking er hun schamele inkomen door kunnen verliezen. Alleen de conservatieve kerken waren voor de wet, wegens de ontmoediging van jong en ongehuwd moederschap.

President Clinton zei gisteren dat “niemand weet hoe deze wet uiteindelijk uitwerkt”. In veel staten wordt al op beperkte schaal geëxperimenteerd met een alternatieve aanpak van de bijstand. Het experiment wordt nu uitgebreid tot het hele land, maar doordat uitvoering en nadere invulling aan de deelstaten worden overgelaten kunnen er van de ene plaats in het land tot de andere grote verschillen optreden.

Een staat kan kiezen voor een ambitieus programma om mensen weer aan de slag te helpen - met kinderopvang, training, begeleiding en zelfs het scheppen van banen. Maar dat alles kost tijd en vooral ook geld.

Deelstaten zullen ook de vrijheid hebben om de bijstandtrekkers - als hun tijd om is - aan hun lot over te laten.

President Clinton heeft al laten doorschemeren dat hij wellicht maatregelen zal nemen om de ergste gaten in het vangnet weer te dichten. De armsten gaan over het algemeen niet in groten getale naar de stembus, maar Clinton zal een bittere ruzie in zijn partij of zelfs op de Democratische conventie, eind deze maand in Chicago, zeker willen voorkomen.