Banken tegen heug en meug op dieet

ROTTERDAM, 1 AUG. Krimpen doet van “au”, zeker onder banken die van nature groeigericht zijn en vrezen dat zij met banenverlies en dichte kantoren het vertrouwen van het grote publiek verspelen. Stuk voor stuk moeten banken in Europa onder druk van beleggers, bankentoezichthouders en van de concurrentie van elkaars reorganisaties toch het bittere medicijn slikken.

De Franse regering sluit de technisch failliete vastgoedbank Crédit Foncier, de Italiaanse overheid redt de verlieslijdende Banco di Napoli en zoekt een koper voor het restant, de Zwitserse banken reorganiseren zelf, in Duitsland, Europa's grootste bankenmarkt, groeit de verwachting van een fusie- en overnamegolf. De Britse banken, die traditioneel stevige winsten afwisselen met ernstige verliezen, keren onder druk van beleggers kapitaal uit aan aandeelhouders. Deze week kondigde National Westminster Bank aan dat zij voor 1,2 miljard gulden eigen aandelen gaat inkopen van beleggers. De bank volgt het voorbeeld van Barclays, en van de Amerikaanse Citibank. Minder kapitaal betekent minder financiële ruimte voor groei om de groei.

Het internationale bankwezen moet inkrimpen, luidt het recept dat de Bank for International Settlements (BIS), het exclusieve overlegpodium van de centrale banken van de grote industrielanden, in haar laatst verschenen jaarverslag voorschrijft. Er zijn te veel banken, die te veel financiële produkten afzetten aan de particuliere massamarkt en aan het bedrijfsleven, zo luidt, kort samengevat, de analyse van de BIS. Lonkend voorbeeld van financiële analisten: de fusie van ABN en Amro, die door sluiting van kantoren en verlies van 5.000 arbeidsplaatsen, de kosten omlaag heeft geschroefd.

De overcapaciteit die de BIS al enkele jaren signaleert gaat gepaard met een constante druk op de prijzen die banken aan hun klanten kunnen berekenen. Klanten vinden overcapaciteit prima: kredieten waren zelden of nooit zo goedkoop. Wie een sterke onderhandelingspositie heeft, zoals florerende multinationals, buiten dat voordeeltje het sterkst uit, de individuele particuliere klant met een spaarrekening en een woninghypotheek heeft het moeilijker om het voordeel in klinkende munt om te zetten.

Zo helder als de diagnose van de kwaal is, zo complex is het toedienen van het recept, en de BIS is de eerste om dat te erkennen. In “gewone” bedrijfstakken zouden de gevolgen van deze overcapaciteit simpel te voorspellen zijn. De markt forceert zijn eigen koude sanering: de minst efficiënte en slechtst bestuurde bedrijven kunnen het niet langer bolwerken en gaan failliet. Banken spelen in de economie zo'n cruciale rol, dat overheden financiële instellingen niet failliet durven laten gaan. Een bankroet kan het vertrouwen van burgers in alle banken aantasten, en dat zou het geldverkeer en de spaar- en kredietmarkt volledig in de war sturen.

Nationale belangen spelen een hoofdrol, tenslotte zijn banken belangrijke financiers van industrie en bedrijvigheid. De meeste overheden kiezen voor uitgebreid toezicht op de bankensector om ongelukken te voorkomen. En als het fout gaat wordt de oplossing, al dan niet na enige politieke pressie, in eigen land gezocht. Het perverse gevolg van de ijzeren wet dat publiek en politiek geen debâcles accepteren is dat overcapaciteit, inefficiënte bedrijfsvoering en mismanagement langer voortduren dan nodig is.

Schoolvoorbeeld daarvan is de afgelopen jaren het Franse bankwezen, dat - een ongeluk komt nooit alleen - ook nog deels in staatshanden is. Franse banken en verzekeraars zijn zich te buiten gegaan aan financiering van een overspannen vastgoedmarkt en aan ongecontroleerde expansie (Crédit Lyonnais). De belastingbetaler moet het nu bekopen. Twee regionale banken werden door staatssteun op de been gehouden, de redding van Crédit Lyonnais spande de kroon. Kosten, alles bij elkaar, zo'n 20 miljard gulden. De overheid nam een groot deel van de dubieuze kredieten over en liet de bank - tot woede van de concurrenten - afgeslankt voortbestaan.

Nu gooit de Franse regering het met Crédit Foncier over een andere boeg, meer zoals de BIS dat graag ziet. En zoals de Europese Commissie wil, die steeds beduchter wordt voor de concurrentievervalsing van staatssteun. Crédit Foncier wordt geliquideerd. Een groot deel van het personeel komt op straat. De aandeelhouders worden door de overheid uitgekocht. De woede onder het personeel en de twijfels onder beleggers over wie verantwoordelijk is voor de rappe teloorgang zijn er niet minder om.

Deze warme, gecontroleerde maar pijnlijke sanering komt in heel Europa op gang. Het Italiaanse bankwezen dat grotendeels in staatshanden is, geldt als een der meest archaïsche in Europa. De verleiding zal groot zijn om de verliesgevende Banco di Napoli onder de paraplu van een staatsholding te laten schuilen, precies het soort beleid waar de BIS tegen waarschuwt. Zo wordt het staatseigendom van de financiële sector juist gecontinueerd, in plaats van doorbroken.

De Zwitserse bankensector zag enkele maanden geleden de ultieme poging tot sanering stranden, toen Union Bank of Switserland een fusie met Credit Suisse van de hand wees. Een bundeling van krachten zou ongekende mogelijkheden tot sluiting van kantoren en ontslag van medewerkers hebben opgeleverd en alleen daarom al was bij voorbaat twijfelachtig of de fusie-autoriteiten hun fiat zouden hebben gegeven. Na deze mislukte saneringspoging heeft Credit Suisse enkele weken zelf een ingrijpende reorganisatie bekend gemaakt, waarin 5.000 mensen hun baan verliezen.

Ook in Duitsland, de grootste bankenmarkt, zijn de bewegingen in de richting van verhoogde fusie-activiteit zichtbaar. Marktleider Deutsche Bank nam enkele weken geleden onverwacht een aandelenbelang van meer dan 5 procent in Bayerische Vereinsbank, de nummer vier op de bankenmarkt. Volgens analisten de opmaat naar een verdere krachtenbundeling.

Deze week voorspelde topman H. Schulte-Noelle van verzekeringsgigant Allianz, een grote investeerder in bankaandelen (waaronder Dresdner Bank en Deutsche Bank) grote herschikkingen in het Duitse bankbedrijf. Naast de financiële grootmachten zijn er talrijke staatsbanken, al zijn die buiten de landsgrenzen vaak onbekend, omdat zij eigendom zijn van de Länder en lokaal actief zijn.

De grote Duitse banken staan in toenemende mate onder dezelfde druk van dezelfde beleggers die Angelsaksiche banken aansporen hun rendement te verbeteren. Zolang fusies à la ABN Amro uitblijven, moet marktleider Deutsche Bank winstgroei op eigen kracht leveren. De bank heeft haar bestuurlijke structuur al gereorganiseerd. Kantoren gaan dicht en Deutsche Bank heeft al een 24 uurs “telefoonbank” en gaat, zo werd deze week bekend, naar Amerikaans voorbeeld experimenteren met kantoortjes in supermarkten.