Invloed is beloning voor vroege steun aan Tudjman; Herzegovijnen dicteren beleid ook in Kroatië

De boycot van de gemeenteraad van Mostar door de Bosnische Kroaten is een tijdbom onder het hele vredesproces in Bosnië. De Bosnische Kroaten, die beweren dat bij de verkiezingen is gefraudeerd, zijn tot dusverre doof gebleven voor het dreigement van de Europese Unie om Mostar te verlaten als ze hun boycot niet uiterlijk zondag hebben opgegeven.

De relaties met de moslims binnen de Bosnische federatie zijn al zeer gespannen en zullen, als de EU Mostar verlaat, nog ernstiger onder druk komen te staan. En loopt het mis binnen de federatie, dan loopt het mis met het hele vredesproces.

De kans dat de Bosnische Kroaten voor de druk zullen zwichten, lijkt vooralsnog klein. Gisteren beschuldigden zij de plaatsvervanger van 'vredescoördinator' Carl Bildt, Michael Steiner, ervan “zijn ziel aan de duivel te hebben verkocht” wegens zijn kritiek op de boycot. En in Zagreb maakte de peetvader van de Bosnische Kroaten, president Franjo Tudjman - leider van de HDZ, de Kroatische Democratische Gemeenschap, waarvan het Bosnische filiaal de toonaangevende partij van de Bosnische Kroaten is - in geclausuleerde termen duidelijk dat hij zich niet overmatig zal inspannen om de volksgenoten in Mostar op andere gedachten te brengen. Een oplossing van het conflict in Mostar zou goed zijn, aldus Tudjman, maar niet als daarmee Kroatische belangen worden geschaad.

De boycot van de democratisch gekozen gemeenteraad van Mostar maakt opnieuw duidelijk hoezeer Kroatische hardliners uit de Herzegovina de politiek in zowel Kroatië als hun eenzijdig uitgeroepen en al meer dan twee jaar illegale 'republiek Herceg-Bosna' beheersen.

De Kroaten in Bosnië vallen uiteen in twee groepen: de Herzegovijnen en de Kroaten uit Centraal-Bosnië. De verschillen tussen beide groepen zijn groot. De Herzegovijnen bewonen in compacte, gesloten gemeenschappen het straatarme zuidwestelijke deel van de republiek Bosnië-Herzegovina, dat tegen Kroatië aanligt. De Herzegovina (het oude rijk Hum, de naam komt van het woord 'hertog') geldt als het hartland van het Kroatische nationalisme. Hier wil men onmiddellijke en volledige aansluiting bij Kroatië en hier heeft men geen enkele boodschap aan de moslims. De huidige leider van de Bosnische HDZ, Bozo Rajic, ging er een tijd geleden prat op nog nooit een moslims de hand te hebben gedrukt.

De Kroaten van Centraal-Bosnië zijn veel minder antagonistisch jegens de moslims. Zij zijn gewend in open gemeenschappen en gemengde dorpen met die moslims samen te leven. Zij zijn, anders dan de Herzegovijnen, geporteerd voor een gemeenschappelijke Bosnische identiteit en voor samenwerking met de moslims.

De Herzegovijnen oefenen, hoewel slechts 200.000 in getal op een totaal aantal van 4,5 miljoen Kroaten in heel ex-Joegoslavië, een grote invloed uit in Zagreb. Sterker: de 'witte-sokkenbrigade', zoals ze er wegens hun traditionele kleding worden genoemd, beheersen er het toneel. Hun belangrijkste man is de Kroatische minister van defensie Gojko Susak, pizzamiljonair uit Toronto, die zich ooit in het pantheon van helden van de Kroatische natie plaatste door in Ottawa de naam 'Tito' op een varken te schilderen en daarmee voor de Joegoslavische ambassade te paraderen - een heldendaad waarmee hij zich de gram van de Canadese dierenbescherming op de hals haalde. In de lente van 1991 ging Susak er prat op de eerste Kroatische schoten in de oorlog tegen de Serviërs te hebben afgevuurd door, nog voor de Kroatische onafhankelijkheidsverklaring, met een anti-tankwapen twee huizen van Kroatische Serviërs aan puin te schieten. Susak wordt algemeen beschouwd als een soort geheime gouverneur van de Kroatische gebieden in Bosnië.

Het fanatisme van de Herzegovijnen is weinig populair bij gewone Kroaten. Volgens opiniepeilingen hebben die liever met moslims dan met Herzegovijnen te maken. Hun prominente rol in Kroatië is voor alles te danken aan het feit dat hun denkbeelden zo nauw aansluiten bij die van president Tudjman, die ze vanuit de diaspora bij de verkiezingen van 1990 financieel ruimhartig hebben gesteund. Het was dankzij die steun dat Tudjman de communisten kon verslaan en president werd. Die schuld wordt nu afbetaald.

En het komt goed uit dat Tudjmans opvattingen nauw overeenkomen met die van de Herzegovijnen. Tudjman wil de zaken in 'Herceg-Bosna' blijven controleren - de eerste twee voorzitters van de Bosnische HDZ, Davor Perinovic en Stjepan Kljuic, vlogen onherroepelijk de laan uit toen ze een eigen beleid trachtten te ontwikkelen. Hij moet ook, zijn handtekening onder het vredesakkoord van Dayton ten spijt, nog altijd niets hebben van een eenheidsstaat Bosnië-Herzegovina. Nog in juni beklaagde de secretaris-generaal van de NAVO, Javier Solana, zich na een “buitengewoon moeilijk” onderhoud met Tudjman dat de Kroatische president het vredesakkoord van Dayton als een tijdelijk arrangement opvat, Bosnië niet als levensvartbare eenheidsstaat ziet voortleven en blijft vinden dat Bosnië op de lange duur zal worden verdeeld tussen Kroatië en Servië.

De Bosnische Kroaten leggen met hun boycot van de gemeenteraad van Mostar, hun openlijke afkeer van samenwerking met de moslims in de federatie, hun handhaving van het door hardliners als Pero Makovic geleide fantoomstaatje Herceg-Bosna en hun verzet tegen de terugkeer van moslim-vluchtelingen een minachting voor 'Dayton' aan de dag die door de internationale gemeenschap alleen verbaal is veroordeeld. Die internationale gemeenschap is veel harder jegens Servië en de Bosnische Serviërs dan tegen Kroatië en de Bosnische Kroaten.

De Kroaten uit Centraal-Bosnië hebben tegen het geweld van de Herzegovijnen van de HDZ weinig in te brengen. De Kroatische voorstanders van een eenheidsstaat en van samenwerking met de moslims beschikken over twee partijen in Sarajevo, de Kroatische Volksraad van Ivo Komsic (oud-lid van het Bosnische staatspresidium en lid van de Bosnische delegatie in Dayton) en de Republikeinse Partij van Stjepan Kljuic, lid van het Bosnische staatspresidium.

Komsic zei onlangs in een vraaggesprek met de Süddeutsche Zeitung dat president Tudjman alleen maar heeft ingestemd met de moslim-Kroatische federatie om haar te laten mislukken. Hij voorspelde bij die gelegenheid tevens dat het tussen de moslims en de Bosnische Kroaten weer oorlog zal worden zodra de NAVO-vredesmacht IFOR zich uit Bosnië terugtrekt.