Wit-Rusland 'land van duisternis en chaos'

De Witrussen hebben zaterdag hun onafhankelijkheidsdag gevierd. Maar het bleef stil, in Minsk en elders, want er valt in Wit-Rusland weinig te vieren: Wit-Rusland is, in de woorden van een van zijn leidende politici, een land van “duisternis en chaos”.

Als er in Wit-Rusland iets te vieren valt, dan is het misschien de verklaring die zeven politieke partijen - van nationalisten en liberalen tot communisten - eind vorige week aanvaardden. Het was de eerste werkelijke actie van het Witrussische parlement - het meest dociele in alle ex-socialistische staten - en de eerste gecombineerde uitval van alle politieke groeperingen in het land tegen de dictator Loekasjenko.

Volgens de verklaring streeft Loekasjenko naar de invoering van een 'totalitair systeem' en drijft hij het land naar 'de afgrond'. De economie bevindt zich in een neerwaartse spiraal. “Schendingen van de rechten van de mens zijn in Wit-Rusland de norm geworden en de president zelf schendt de grondwet en de wetten,” aldus de verklaring.

Een van de aanleidingen voor de verklaring is een plan van Loekasjenko, de bevolking in een referendum te laten beslissen over een nieuwe grondwet en een nieuw economisch programma als het parlement die zaken niet regelt. Volgens de verklaring is dat argument slechts een vijgeblad voor de werkelijke bedoeling van Loekasjenko: “Onbeperkte macht in de handen van één persoon” - hemzelf - en komt het plan neer op een poging tot “een constitutionele coup”.

Een dergelijke aanval is vanuit de politieke establishment in Wit-Rusland nog niet eerder ondernomen. Tot nu toe bevond alleen de nationalistische oppositiepartij, gebundeld in het Volksfront, zich in openlijke staat van oorlog met Loekasjenko. De leider van het Volksfront, Zenon Paznjak, kan al maanden niet naar zijn land terug omdat tijdens een bezoek aan Polen een arrestatiebevel tegen hem werd uitgevaardigd.

De andere politieke partijen hadden zich tot nu toe relatief rustig gehouden, ondanks de openlijke minachting van Loekasjenko ook aan hun adres - een minachting die tot uiting kwam in de veelsoortige sabotage waarmee Loekasjenko het werk van het parlement vanaf de eerste dag van zijn zittingsperiode frustreert. Nu echter lijkt de tijd van de dociliteit voorbij. “Alle politieke krachten die hun gezond verstand gebruiken hebben eindelijk begrepen dat Wit-Rusland uit de duisternis en chaos moet worden gesleept”, zei zaterdag de vice-voorzitter van het parlement, Gennadi Karpenko. “Dit is de eerste stap in het opruimen van het onkruid dat onze tuin verstikt.”

De in juli 1994 gekozen Loekasjenko heeft dit jaar zijn aanval op alles wat kritiek uit verhevigd. Onafhankelijke kranten moeten in Litouwen worden gedrukt sinds de Witrussische staatsuitgeverijen hen niet meer mogen drukken. Hoofdredacteuren - ook van regeringsgezinde kranten - zijn ontslagen als er tussen de regels iets van kritiek doorsijpelde. Opposanten worden gearresteerd, mishandeld en veroordeeld. Westerse oproepen voor markthervormingen en kritiek op zijn schendingen van de democratische regels en de mensenrechten zijn door Loekasjenko weggehoond. Zelfs met Rusland, waarmee eerder dit jaar nog een integratie-akkoord werd getekend dat moet uitlopen op een unie, zijn de relaties in mineur sinds president Jeltsin heeft gezegd Loekasjenko “een paar lesjes in democratie” te kunnen geven en sinds Loekasjenko zich voor de Russische presidentsverkiezingen - als enige GOS-leider - openlijk voor Jeltsins rivaal, de communist Zjoeganov, uitsprak.

Loekasjenko 'vierde' de tiende verjaardag van de kernramp in Tsjernobyl in april door een eind te maken aan de uitkering van anderhalf miljoen slachtoffers van de ramp. Hij gaat het bespaarde geld gebruiken door de slachtoffers te dwingen terug te keren naar hun tien jaar geleden verlaten huizen in het radio-actief besmette gebied. Dat ze aldus op lange termijn worden blootgesteld aan verdere straling, doet er niets toe. Hij wil ook buitenlandse donoren dwingen hulpgelden via zijn ministeries uit te keren. De president bleef weg van een bijeenkomst waarop de ramp werd herdacht. In plaats daarvan stuurde hij de politie op de herdenking af en liet de organisatoren arresteren. Sinds mei zijn honderden opposanten bij betogingen gearresteerd en in snelrecht veroordeeld. Op de dag van de overwinning op nazi-Duitsland stuurde hij de oproerpolitie in vol ornaat af op bejaarde veteranen, omdat die niet de nieuwe, op de Sovjet-vlag lijkende vlag van Wit-Rusland meevoerden. Later mochten orthodoxe communisten wel met portretten van Stalin demonstreren.

De neerwaartse spiraal van de economie onder Loekasjenko - tegenstander van de vrije markt - komt tot uitdrukking in een nieuwe verlaging van de industriële produktie met zeven procent en van de landbouwproduktie met dertien procent. Het tekort op de buitenlandse handel heeft in de eerste helft van dit jaar het recordbedrag van driekwart miljard dollar bereikt. Het minimumloon is 8,70 dollar per maand en een op de drie fabrieken werkt met verlies. Loekasjenko heeft de valutamarkt genationaliseerd, de privatisering gestaakt en de banken onder staatscontrole geplaatst, waarmee het enige zichtbare gevolg van markthervormingen, de vestiging van particuliere banken, werd teruggedraaid. Het IMF en de Wereldbank hebben hun hulp gestaakt omdat er toch niet meer wordt hervormd. Loekasjenko wil ook het recht van privéburgers op grond ter discussie stellen. Hij heeft verder de ontmanteling van de laatste achttien kernwapens in Wit-Rusland gestaakt, de NAVO als “een afschuwelijk monster” veroordeeld en aangekondigd die uitbreiding te willen voorkomen door zijn volk daar in een referendum een oordeel over te vragen.

Loekasjenko wil in november een referendum over vier nieuwe voorstellen om zijn macht uit te breiden. Ze betreffen de verlenging van Loekajsenko's ambtstermijn van vijf tot zeven jaar, de vorming van een Senaat, de bevoegdheid voor Loekasjenko om alle leden van de Centrale Kiescommissie te benoemen en het recht voor de president zes van de twaalf leden van het Constitutionele Hof aan te wijzen (nu worden alle leden van het Hof door het parlement benoemd).

In hun verklaring van eind vorige week stellen de zeven partijen vast dat Wit-Rusland onder Loekasjenko's beleid elk internationaal prestige is kwijtgeraakt. Ze pleiten voor een rondetafelconferentie, met deelname van de president, de premier en de partijen in het parlement “om een weg te vinden om wederzijds begrip te herstellen en de eerbiediging van wetten en de grondwet te garanderen”. Gebeurt dat niet, zo zei zaterdag Stanislav Bogdankjevitsj, ex-directeur van de Centrale Bank en nu leider van de belangrijkste liberale partij, dan blijft Wit-Rusland wat het nu is: “Een politiestaat en een bananenrepubliek”.

    • Peter Michielsen