Hollands Dagboek

Anne Schulp (1974) is derdejaars student geologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Onder begeleiding van prof. Boekschoten en in samenwerking met het Franse Musée des Dinosaures te Espéraza doet hij in Spanje onderzoek naar dinosaurusvoetsporen uit het Boven-Krijt. Samen met een aantal studiegenoten bracht hij afgelopen week de voetsporen van een kudde Titanosauriërs in kaart.

Dinsdag 16 juli

's Ochtends vroeg de laatste 'briefing' in het Musée des Dinosaures. De tentoonstelling over de Ornithopode-voetsporen uit de Dordogne is bijna klaar, evenals een levensgroot Pterosaurus-model. Remmert is bezig de Hadrosaurus-kaak die we een week geleden gevonden hebben van het omringende gesteente te ontdoen en directeur Jean LeLoeuff loopt met vitrines te schuiven. Wouter, Ilja en ik gaan vandaag naar Noord-Spanje om daar de sporen van Titanosauriërs te onderzoeken. Afslag Figols, daar waar de wereld volgens Michelin ophoudt verder doorrijden en dan rechtsaf naar de sporen.

Onderin het dal naar het zuiden hangt zware bewolking, maar we zitten hier op 1600 meter en krijgen even de zon te zien. Het mooiste zijn de sporen tussen drie en vier, als er strijklicht op valt. De rest van de middag besteed aan het zoeken van een redelijk horizontale, beschutte kampeerplek. Tegen zevenen beginnen de sporen aardig op te drogen, althans, het gesteente waar ze in zitten. De sporen zelf houden het vocht langer vast, en nu zijn ze schitterend zichtbaar als donkere plekken tegen de lichtgrijze achtergrond. Afgedaald naar het restaurant in Sant Corneli. Na een uitgebreide cena op weg omhoog - dit keer geen mist, koeien en paarden op de weg, maar padden en konijnen.

Woensdag

De zon staat nu, tegen negenen, recht op de sporen. Ze zitten dan ook in een nagenoeg verticale wand. Enkele jaren geleden zijn deze dino-pootafdrukken ontdekt, toen hier steenkool werd uitgegraven. Die steenkoolwinning ligt nu inmiddels volkomen plat. Deze steenkoollagen zijn tegen het einde van het Krijt afgezet, zo'n zeventig miljoen jaar geleden. In het Krijt was het wereldwijd een stuk warmer dan nu, zelfs nog stukken warmer dan nu in de ergste broeikas-doemscenario's wordt voorspeld. De tropische vegetatie was voer voor dinosaurussen en is een prima basis voor steenkool. Twee weken geleden heb ik hier nog een palmblad gevonden.

Voorin de middag begint het hard te onweren. Van een extra grondzeil maken we een afdak in het 'basiskamp'. Eronder zitten en thee drinken, veel meer valt er niet te doen in dit weer. De doos met Marsen blijkt echter materiaal te leveren voor een geologisch experiment. Wouter heeft de afgelopen zes weken iets verder westelijk van hier de geologische opbouw van een stuk van de Pyreneeën gekarteerd, en een aantal geologische structuren die hij daar is tegengekomen kunnen in het klein met Mars-repen worden nagebootst. De Pyreneeën zijn ontstaan toen gedurende het Tertiair, de geologische periode die volgt op het Krijt, Spanje tegen Frankrijk opbotste. De onderkant van de Spaanse plaat dook onder de rest van Europa, terwijl de bovenste veertig kilometer gesteenten die op beide platen meesurften, in elkaar werden gefrommeld, geplooid, gebroken en omhooggeduwd tot de huidige Pyreneeën. De botsing tussen twee Marsen levert behalve kleverige handen bijvoorbeeld ook een paar prachtige 'thrust-sheets' op: de bovenste laag chocolade komt omhoog en breekt in een aantal plakken uiteen die dakpansgewijs over elkaar heenschuiven. Ziehier de Pyreneeën in het klein. De vraag 'Zijn die dinosaurussen zo tegen die wand opgeklommen?' die een paar toeristen zonet aan Wouter stelden, is hiermee beantwoord: de sporen zijn horizontaal afgezet en pas later, bij de vorming van de Pyreneeën, verticaal komen te staan.

Donderdag

Vandaag onder een strakblauwe hemel wakker geworden. Afgelopen voorjaar hebben Wouter en ik het noordelijke deel van de wand gekarteerd, deze week gaan we verder met het - veel grotere - zuidelijke deel. We brengen op vaststaande onderlinge afstand een paar referentiepunten tussen de sporen aan en maken er een foto van. Aan de hand daarvan kan de kaart getekend worden. Helaas: liggen de sporen horizontaal, dan kan je makkelijk de referentiepunten aanbrengen, maar heb je een steiger of helikopter nodig voor de foto's. Staan de sporen verticaal, dan kan je van een afstand prachtige foto's maken, maar heb je voor je referentiegrid aardig wat bergbeklimmersmateriaal - en handigheid - nodig. Die handigheid hebben Ilja en Wouter, voor het materiaal zijn we bij Demmenie Buitensport met Pim een paar ochtenden wezen koffiedrinken en nadenken over aanpak en (on)mogelijkheden.

Boven het middelste gedeelte van de wand torent een hoge puinhelling uit waar een paar grote brokken steen angstaanjagend los uitsteken. Een veel minder nauwkeurige, maar wel stukken veiliger methode om dàt stukje wand te karteren is het Gordijnenplan dat we vanochtend opgesteld hebben. Ten noorden en ten zuiden van de enge losse rotsen slaan we bovenaan de wand twee paaltjes in de grond waartussen we horizontaal een klimtouw spannen. Aan dat touw bevestigen we met karabiners een aantal touwtjes die van de zestig meter hoge wand naar beneden hangen. Om de tien meter plakken we er een duidelijk zichtbaar wit plastic plaatje aan. Die touwen hangen we dan als een soort lamellengordijn over de wand heen. Benieuwd of dat werkt.

Wouters ouders, zus en hond kwamen begin van de middag even langs. De hond Doeschka was niet zo geïnteresseerd in de dino-sporen, maar des te meer in de modderpoel onderin de groeve. En dat leverde weer mooie hondesporen op. Misschien verstenen ze en worden ze later nog eens door iemand opgegraven.

Vrijdag

Vandaag of morgen zou een tv-ploeg van het Franse vijfde net langskomen. 'Vijf' werkt samen met het Musée des Dinosaures aan een documentaire over dino's en hun sporen. Er is wat met de planning geschoven, nu staat er plotseling pas halverwege augustus een filmploeg met helikopter in de agenda.

Tegen het eind van de middag hangt er zo'n zesduizend vierkante meter referentiegrid tegen de wand. En de zon is weg. Mooie foto's kunnen we vandaag wel vergeten. Rond een uur of acht zitten we onder de luifel zelfs naar het razen van anderhalve centimeter grote hagelstenen te luisteren. Linzen met zwammen en chorizo, veel knoflook en rode wijn waar anderhalve centimeter grote ijsklonten instuiteren. Het is half juli!

Zaterdag

Wouter is begonnen met het in detail intekenen van de sporen. Alleen foto's maken is niet genoeg; onduidelijke details zijn met verrekijker vanuit de werkelijkheid een stuk beter te interpreteren dan later vanaf foto's. Aan de hand van Wouters schets en de foto's gaan we deze herfst de definitieve 'nette' kaart maken.

Ik ben met Ilja aan de noordkant van de wand aan een touwtje naar beneden 'abgeseilt', met halverwege een tussenstop bij een schitterend bewaard gebleven voetspoor. Met de dino-sporen hier is het precies hetzelfde als met Doeschka's sporen: alleen op het moment dat de ondergrond precies vochtig genoeg was, bleven de sporen in alle detail bewaard. Voorwaarde nummer twee is dat het spoor vrij snel nadat het gemaakt is, afgedekt wordt met een beschermende laag sediment. Bij dit spoor zijn de tenen prachtig afgedrukt. Het mooiste stuk heb ik poot voor poot opgemeten en gefotografeerd. Mijn bergschoenen maat eenenveertig verdwijnen met gemak in de vijftig bij zeventig centimeter grote afdruk van de achterpoot.

Vrijwel alle sporen hier zijn gemaakt door Titanosauriërs, een familie dinosauriërs die bij de zogenaamde Sauropoden thuishoort. Bekende Sauropoden zijn onder andere de Apatosaurus, beter bekend onder de vroegere naam Brontosaurus, en de Camarasaurus, waarvan het Nationaal Natuurhistorisch Museum in Leiden onlangs een nagenoeg compleet skelet van heeft aangekocht. Die sauropoden zijn allemaal grote tot ronduit reusachtige planteneters, met een lange nek, lange staart en een olifantachtig lichaam. De sporen lijken in de verte dan ook wel op die van een olifant, alleen zijn ze over het algemeen een stuk groter. We kunnen met vrij grote zekerheid zeggen dat deze sporen door een Titanosauriër gemaakt zijn omdat de vorm en afmetingen van de sporen goed passen bij de Titanosauriërs die hier in Zuid-Europa gevonden zijn. Bovendien zijn voor zo ver we weten, alle andere sauropoden tegen het einde van het Krijt in Zuid-Europa uitgestorven.

Tussen regen en koeien door naar beneden gereden en ons met een kop koffie in het restaurant in Sant Corneli geïnstalleerd.

Zondag

Wakker geworden van het nijdig geraas van een viertal crossmotoren. Heel Barcelona lijkt hier op zondag gemotoriseerd te komen recreëren. De hele dag komen er allerlei felgekleurde crossbrommers en fancy terreinautootjes voorbij stuiteren.

Een paar weken geleden heb ik in dit gebied de geologische opbouw in wat meer detail bestudeerd. Nu ik wat beter thuis begin te raken in de geologie van de omgeving van de sporen, hoop ik ook wat meer te kunnen zeggen over de vroegere omstandigheden waarin de Titanosauriërs leefden. Een interessante vraag is hier waar nu precies die beruchte grens tussen het Krijt en het Tertiair zit. Een gigantische meteorietinslag bij Yucatan heeft zo'n 65 miljoen jaar geleden de Krijttijd beëindigd door wereldwijd het milieu meer dan behoorlijk op zijn kop te zetten. Onder meer de dinosaurussen legden als gevolg van deze catastrofe het loodje. Die Krijt / Tertiair-grens ben ik hier in het terrein nog niet tegengekomen, misschien komt hij in het lab nog wel uit een van de monsterzakjes tevoorschijn.

Het zuidelijkste deel van de wand hebben we nu ook van referentiegrid voorzien en - voor het eerst deze week! - regent het niet aan eind van de middag.

Maandag

Na het ontbijt samen met Ilja begonnen met opruimen en inpakken van de tent, het klimmateriaal en de referentiepunten. Verbazend wat een spullen je allemaal met je meesleept. Er heeft gisteravond of vannacht een beest in de tent rondgescharreld, want het etenskrat ligt overhoop en er loopt een spoor van chorizo naar buiten.

Dit keer voor de afwisseling eens probleemloos de Spaans-Franse grens over. Het is me dit jaar meerdere keren overkomen dat aan deze grens, voorzover ik weet toch een EU-binnengrens (daar wàs toch iets mee?) mijn kleren, agenda, auto en bagage volledig doorzocht werden. De vóórlaatste keer is zelfs het grootste deel van het dashboard eruitgeschroefd.Via het Aude-dal kronkelen we terug naar Espéraza, waar we tegen tienen aankomen. Het opgravingsteam is nu weer op volle oorlogssterkte. Naast de inmiddels al behoorlijk lange tafel op het dakterras van het 'Maison des Fouilleurs' wordt nóg een tafeltje aangeschoven.

Dinsdag

Een rustig dagje. Heel hard uitgeslapen en onder een echte, warme douche gestaan! Halverwege de dag komt Remmert binnenvallen met de mededeling dat mijn ouders er zijn. Ik geef ze een privé-rondleiding door museum en opgraving. Ik breng ze morgen naar Zwitserland, waar ze een wandelvakantie gaan houden.

Woensdag 24 juli

Er loopt een spoor van kabels door het museum. Dit keer is het het zesde kanaal, dat opnamen maakt voor weer een andere paleontologische documentaire. Tussendoor hebben we een korte nabespreking met directeur Jean LeLoeuff.

Op weg naar Zwitserland gegaan. Na anderhalve maand veldwerk in de Pyreneeën zijn de Alpen opeens wel vreselijk bewoond. Mensen. Wegen. Caravans. En heel veel Hans-en-Grietje huizen.

We hebben deze week de eerste Europese Titanosauriër-sporen bestudeerd. Het aardige van voetsporen is dat je ze vindt op de plaats waar ze afgezet zijn. Dinosaurusbotten spoelen namelijk vaak mee met een rivier en worden later op een heel andere plaats afgezet. Met deze sporen kunnen we antwoord geven op vragen als hoe deze dieren liepen en hoe snel, in wat voor milieu ze leefden, in kuddes of alleen. Stap voor stap krijgen we zo, uit deze Spaanse sporen en uit de vele andere (dinosaurus)opgravingen aan beide kanten van de Pyreneeën, een steeds beter beeld van de flora en fauna van Tropisch Europa aan het eind van het Krijt.