Europa

L.J. HOGEBRINK (red.): Hart en ziel voor Europa? Rapport van de Generale Synode der Nederlandse Hervormde Kerk

280 blz., Boekencentrum Zoetermeer 1996, ƒ 27,50

De protestantse kerken in Europa hebben zich altijd afzijdig gehouden van het proces van de Europese eenwording. Terwijl de katholieke kerk zich jarenlang inzette voor de Europese integratie, bleef een protestants geluid achterwege. Daarin heeft de Generale Synode, het hoogste besluitvormende orgaan van de Nederlandse Hervormde Kerk, verandering gebracht. Het rapport Hart en ziel voor Europa? dat vorige maand is uitgekomen, stelt zich ten doel om “het nadenken over kerk-zijn in de Europese samenleving” te bevorderen. “De samenleving waarin onze kerk haar apostolaire opdracht vervult draagt immers steeds minder een exclusief Nederlands karakter en zal steeds meer de Europese samenleving zijn”. De schrijvers noemen het rapport dan ook een 'inhaalmanoeuvre'. Het is een deemoedige vaststelling dat de protestantse kerken dit Europese proces van maatschappelijke, geo-politieke en economische veranderingen in de afgelopen vijftig jaar genegeerd hebben. Het nationale karakter van de protestantse kerken en de belemmering die de Koude Oorlog vormde voor de oecumenische contacten tussen de kerken in Oost- en West-Europa worden hiervoor als oorzaken genoemd. De ineenstorting van het Sovjet-model van het communisme heeft de verhoudingen in Europa veranderd en daarmee voor de Nederlandse Hervormde Kerk de weg geëffend voor bezinning op Europa.

Het rapport beschrijft de ontwikkelingen in West-Europa, de veranderingen in Midden- en Oost-Europa en de uitdagingen voor de Europese oecumene. Het is een gedegen overzicht, met verwijzingen naar historische gebeurtenissen, culturele verschuivingen en godsdienstige veranderingen in Europa door de eeuwen heen. Bij een poging tot beantwoording van de vraag 'Wat is Europa?' gaat het rapport bijvoorbeeld terug naar de kerstening van Christelijk Europa, het schisma tussen de Westeuropese Roomse (en later reformatorische) en de Byzantijnse kerken, de strijd tussen Islam en Christendom en de hedendaagse secularisering. Daarnaast bevat het rapport feitelijke gegevens over de Europese Unie, de werkwijze van de Europese instituties, de discussie over uitbreiding versus verdieping en de agenda van de Intergouvernementele Conferentie die volgend jaar zal worden afgerond.

Anders dan in de publikaties van de Europese Unie zelf, klinkt een afstandelijke toon door ten aanzien van de Europese integratie. De titel van het boek (ontleend aan een oproep van oud-Commissievoorzitter Delors) is niet voor niets van een vraagteken voorzien. Na de ideologische en militaire tegenstelling tussen Oost en West ten tijde van de Koude oorlog mag van de auteurs geen nieuwe economische tweedeling volgen of een terugval in de oude culturele kloof van Rome tegenover Byzantium. Toenadering tot de kerken in Midden- en Oost-Europa op het niveau van plaatselijke gemeente-contacten, krijgt dan ook veel aandacht. Een impliciet uitgangspunt is dat de kerk zich met actuele maatschappelijke vraagstukken dient bezig te houden. Het rapport probeert vanuit een protestantse invalshoek nieuwe verbindingen tussen 'geloof' en 'leven' te leggen nu “oude vragen van levensbeschouwelijke aard met diepe wortels in de geschiedenis van Europa” een nieuwe actualiteit hebben gekregen. Daarbij neemt het een cultureel-relativistisch standpunt in: geen pleidooi voor het herstel van een christelijk Europa of voor een 'Europees' nationalisme, maar een open oog voor de pluriformiteit van multiculturele samenlevingen in Nederland en Europa.

Het oordeel van de Hervormde Kerk over de Europese eenwording is over het geheel genomen positief. Het streven naar verzoening, vrede en gerechtigheid dat de hoofddoelstelling van de Europese eenwording wordt genoemd, krijgt steun. Daarnaast pleit het rapport voor solidariteit, waarschuwt het voor sociale tekortkomingen van de Europese Unie, vraagt het aandacht voor de sociale noden en wil het discussie in de kerken op gang brengen over de “actuele dilemma's inzake de toekomst van de Europese Unie”.

    • Roel Janssen