De provocerende keramiek laat Jun Kaneko achter zich

Tentoonstelling: Jun Kaneko, Between Light and Shadow: the Dutch Series. Frans Halsmuseum, Groot Heiligland 62 in Haarlem. Tot en met 22 september, ma-za 11-17, zo 13-17. Catalogus ƒ 30,-

Jun Kaneko's mooiste keramische beelden hebben ook de mooiste namen. Het is altijd hachelijk om abstracte kunst te benoemen en het machteloze 'zonder titel' is meestal van alle mogelijkheden de minst kwade. Maar de Japans-Amerikaanse keramist Kaneko gaf aan sommige van zijn enorme sculpturen een titel die iets verduidelijkt en iets toevoegt.

Een van die indrukwekkende plastieken is een staande ovale vorm van meer dan een meter hoog. De witte huid is niet geglazuurd, heeft geen beschilderingen, maar slechts wat littekens en kloven die de archetypische eivorm accentueren. Het object leunt tegen een zwarte balk en staat op een smalle zwarte steun. Het grote en toch zo introverte geheel heet haiku, naar het Japanse gedicht dat altijd zeventien lettergrepen telt, volgens strikte wetten over drie regels verdeeld is en in die dwingend voorgeschreven vorm, een sfeer, een klimaat of een beeld oproept dat even trefzeker en geserreerd is als dit ovaal.

Een ander stuk, een dubbelobject, kreeg ook zo'n verhelderende titel. Twee manshoge en statige torso's in rood, blauw en glimmend en dof zwart zijn naast elkaar gezet. Het ene beeld draagt de naam Egyptian Queen, het andere Egyptian King. Bij dit koningspaar treft dezelfde beschouwende roerloosheid als bij het witte ovaal. Weer een ander ensemble, Sense, bestaat uit twee eenvoudige houten tafels waarop, met de gezichten naar elkaar toegekeerd, een rood en een zwart hoofd staan, van een overdonderend formaat. Bij het rode hoofd is het glanzende glazuur onder het oog iets uitgelekt. Dat geeft de indruk of de op een boeddhakop lijkende plastiek zijn tranen niet kan bedwingen bij het bekijken van zijn zwarte collega-hoofd, dat nauwelijks menselijke trekken heeft.

Met grote zorgvuldigheid bepaalde Kaneko de onderlinge afstand van de beelden, wat in de kleine ruimtes van het Frans Halsmuseum nogal wat voeten in de aarde moet hebben gehad.

Jun Kaneko werd in 1942 in Nagoya (Japan) geboren, begon daar zijn artistieke loopbaan als schilder, maar verlegde, na zijn vestiging in 1963 in het westen van de Verenigde Staten, zijn belangstelling en werkterrein naar keramiek. Hij studeerde onder meer bij Peter Voulkos, de aartsvader van de zogenaamde West Coast Ceramics, een stroming die met grote vrijmoedigheid alles wat respectabele pottenbakkers na aan het hart ligt, aan de laars lapte. Elk aspect van het dagelijks leven, ook het vulgairste, werd door deze non-conformistische beweging in klei weergegeven. Te oordelen naar wat in Haarlem staat en hangt heeft Kaneko deze bewust anti-esthetische en provocerende keramiek geheel achter zich gelaten.

Op een paar exposities na in Noord-Europa is het voor de eerste keer dat de Japanse kunstenaar in Europa een grote solo-tentoonstelling heeft. Zijn ongeveer twintig objecten dateren uit twee periodes die hij doorbracht in het Europees Keramisch Werkcentrum in Den Bosch, eerst drie maanden in 1995 en daarna drie maanden in dit voorjaar. Kaneko experimenteerde bij het glazuren in Den Bosch met andere temperaturen dan hij gewend is in zijn immense atelier in Nebraska (Ohio) toe te passen. Uit praktische overwegingen begon hij met het maken van tegels, met als argument dat het niet zo erg is als er met tegels iets mis gaat. Maar de twee wandvullende tegelvelden die in Haarlem hangen, zijn perfect. Vooral het tableau 'Spring Light', bestaande uit 64 voornamelijk in grijstinten uitgevoerde geribbelde rechthoeken, is een verrassing.In het maken van zo'n groot (bijna 11 vierkante meter) voorstellingloos wandstuk is geen enkele andere hedendaagse keramist geïnteresseerd.

Minder op dreef is Kaneko bij de kleinere beschilderde en met emailachtig glazuur bedekte tegels en de op architectuur geïnspireerde objecten. Untitled Architecture doet denken aan een maquette van een strak woonhuis in de trant van het Nieuwe Bouwen, voor de verandering in klei uitgevoerd, maar het overrompelende karakter van de sculpturen ontbreekt hier. Kaneko is de man van grote, bijna abstracte gestalten en van geweldige tegelvlakken. Bij zijn kleinere werken in Haarlem ontbreekt een dimensie. Die van de expressie.

    • Hetty Terwee