Troost zoeken bij een postorderbedrijf; Richard Ford richt zich in zijn romans vooral tot zichzelf

Het drama in een mensenleven komt volgens de Amerikaanse schrijver Richard Ford voort uit wat ze doen om hun brood te verdienen. In de tweede roman over het personage Frank Bascombe veranderde Ford hem van sportjournalist in makelaar. “Een personage hangt van toevalligheden aan elkaar. Dat hij voor de lezer reëel aanwezig kan zijn, bevestigt mijn geloof in de kracht van literatuur.”

Richard Ford: Independence Day. Uitg. The Harvill Press en Vintage. Prijs resp.: ƒ 23,95 en ƒ 22,20. -: Onafhankelijkheidsdag. Vert. Marijke Koch. Uitg Contact. Prijs: ƒ 65,-. De andere boeken van Richard Ford zijn eveneens verkrijgbaar als Harvill en Vintage paperback.

Tegenover mij zit een optimist. Uit de helblauwe ogen van Richard Ford spreekt vertrouwen in de wereld, getemperd weliswaar, een beetje behoedzaam ook. Mensen verliezen snel de greep op hun leven, vindt Ford, ze vestigen hun bestaan op onzekere fundamenten. Anderzijds ligt geluk ook in bereikbare dingen besloten: een huis, een geliefde, kinderen, genegenheid, verantwoordelijkheid. Dat het hondsmoeilijk is zo'n leven te laten duren, betekent alleen dat je er nog harder naar moet streven.

“Schrijven zelf is al een optimistische daad. Tijdens mijn studie waren de boeken van de Franse existentialisten eten en drinken voor me, maar hoewel ik er een levenslange liefde voor Frankrijk aan heb overgehouden, wist ik vanaf het begin: dit kan niet alles zijn. Die eenzame uitbarsting van Meursault aan het einde van L'étranger, waarin hij alles en iedereen vervloekt, die bladzijden heb ik zo vaak gelezen en iedere keer dacht ik: nee! Sartre beweerde dat het al van optimisme getuigt wanneer je gruwelijke zaken beschrijft zoals ze zijn, omdat je het leven leefbaar maakt door zulke verschrikkingen onder woorden te brengen. Voor mij is dat nooit genoeg geweest.”

Ik spreek Richard Ford (52) in een vrijwel leeg hotel-restaurant in Amsterdam. Hij is een innemende persoonlijkheid, een en al ontspannen voorkomendheid, een moderne, ruigere versie van de southern gentleman. Daardoor duurt het even voor ik besef dat hij misschien wel meer verhult dan prijsgeeft. Onzichtbaar blijft vanmiddag de schrijver van de wrange novelle Wildlife (1990) en Rock Springs (1988), een bundel die doortrokken is van uitzichtloze wanhoop en hopeloos verlangen, vol verhalen over mensen op de rand van de maatschappelijke afgrond. Ze doen hun best, maar meestal proberen ze zich tevergeefs vast te klampen aan hun naasten - vaders en moeders en geliefden. Wie die verhalen leest en Fords eerste twee romans, A Piece of my Heart (1976) en The Ultimate Good Luck (1981), vermoedt dat zijn geloof in de wereld geboren moet zijn uit wanhoop.

De schrijver heeft reden tot tevredenheid. Zijn nieuwste boek, Independence Day, een vervolg op zijn beroemde roman The Sportswriter (1986), is een bestseller en heeft het afgelopen jaar twee belangrijke Amerikaanse literaire prijzen gekregen, de Pulitzer Prize en de PEN/Faulkner Award. Ford zegt verbaasd te zijn over zoveel respons. “Hoewel ik altijd zo ondergedompeld ben geweest in de Amerikaanse cultuur, dat ik vanzelf schrijf over dingen die Amerikanen waardevol vinden.”

Een krant heeft bericht over enkele kopers die Independence Day terugbrachten naar de winkel toen ze ontdekten dat het niet het boek naar de gelijknamige bioscoophit was, waarin Amerikaanse straaljagerpiloten de wereld redden nadat buitenaardse wezens in de eerste tien minuten zo'n vierhonderd miljoen mensen van de aardbodem hebben weggevaagd. Ford heeft de film niet gezien, maar hij moet er wel om lachen. “Vierhonderd miljoen. Je moet wel een heel grote optimist zijn om daar overheen te stappen. Het lijkt me een film die de hoofdpersoon van mijn roman zou gaan zien.”

Anti-held

Hoe herkenbaar Amerikaans roman en film ook zijn, een groter contrast is niet mogelijk. De feestdag waarmee Fords Independence Day eindigt, betekent slechts een minieme, hoogstpersoonlijke overwinning voor Frank Bascombe, ex-schrijver, ex-sportjournalist, ex-echtgenoot. Deze Amerikaanse anti-held, na een mislukt huwelijk en de dood van een van zijn twee zoontjes op drift geraakt, sluit op de laatste bladzijden zijn zogenaamde 'Existence Period' af, waarin hij zich als een moderne Meursault aan de mensheid heeft geprobeerd te onttrekken. Hij begeeft zich naar de feestelijke parade in zijn woonplaats Haddam, New Jersey, en mengt zich met overgave weer onder zijn soortgenoten. Die kleine daad van bevestiging symboliseert het verlangen naar de gemeenschap die Frank Bascombe zo lang heeft gemeden - bang om nóg meer te verliezen.

Independence Day is losser geschreven dan The Sportswriter. De dunne rode draad in Independence Day is het rampzalig verlopende uitstapje van Frank met zijn zoon Paul, die steeds vreemder doet en dreigt te ontsporen. Maar alles wat er gebeurt, ligt ingebed in de overpeinzingen van Bascombe, een eindeloze stroom van alledaagse observaties en schijnbaar onbetekenende voorvallen. Ford: “Sommige mensen hebben een hekel aan hem. Die vinden hem niet daadkrachtig genoeg, te vaag, iemand die zijn verantwoordelijkheden ontloopt. Dat laatste is helemaal niet waar. Frank maakt fouten, maar wie niet? Hij probeert wel degelijk oprecht greep te krijgen op zijn leven.”

Het schrijven van een vervolg op een roman met de reputatie van The Sportswriter moet een riskante onderneming zijn geweest. Ford zegt dat hij niet heeft geprobeerd handig in te spelen op het succes van die eerdere roman. “In mijn herinnering was dat boek ook helemaal niet zo'n daverend succes. Toen het verscheen kreeg het gemengde kritieken en het boek moest het hebben van mond-op-mond reclame door de jaren heen. Ik heb nooit bewust besloten een vervolg te schrijven, dat werd pas langzaam duidelijk. Zo'n vijf jaar geleden vatte ik het plan op om een roman over onafhankelijkheid te schrijven en in de aantekeningen die ik maakte, klonk steeds weer de stem van Frank op. Ik verzette me daartegen, wel een jaar lang. Maar uiteindelijk werd die stem zo luid dat ik er aan toegegeven heb. Op zo'n moment word je een ander soort schrijver. Tot dan toe stonden de boeken die ik schreef los van elkaar en nu bleek ik over de verbeeldingskracht te beschikken die het ene boek uit het andere liet voortspruiten.”

Schrok hij daarvan? “Ik was aanvankelijk bang dat het niet genoeg was voor een op zichzelf staande roman. Onderschatte ik misschien de moeite die me The Sportswriter destijds gegeven had en begon ik vrolijk aan een nieuwe roman die halverwege zou doodbloeden? Ik ben daar een tijdlang nerveus over geweest.”

De manier waarop de schrijver over zijn bekendste personage spreekt, doet een sterke band tussen beiden vermoeden. “Ik onderhoud geen relatie met mijn personages. Als ik iemand op papier tot leven roep, richt ik me in de eerste plaats tot mijzelf. Het personage is daarvan het produkt. Frank Bascombe is voor mij niet iemand die onafhankelijk van mij bestaat. Hij blijft altijd iemand die ik verzonnen heb.” Hij aarzelt een moment. “Waarmee ik niet wil zeggen dat ik over mijzelf schrijf. Ik gebruik mijzelf tijdens het schrijven, en dat is iets anders. Dat Frank een reële aanwezigheid wordt voor lezers, bevestigt mijn geloof in de kracht van literatuur. Voor mij blijft een personage iets dat ik kan veranderen, iets dat ook van toevalligheden afhankelijk is. Er zijn mensen die beweren dat de Frank Bascombe uit The Sportswriter een ander is dan die in Independence Day. Vreemd genoeg vind ik het prettig dat te horen, want het erkent die veranderlijkheid.”

Geborgenheid

Frank Bascombe begon als schrijver, werd sportjournalist, en nu is hij makelaar. Het symbool van het huis als toevluchtsoord resoneert door de hele roman. Ford knikt. “Het zal Nederlandse lezers vertrouwd in de oren klinken, want de idee van een huis als domicilie, kasteel en schuilplaats is in dit land ontstaan. Dijken opwerpen om jezelf te beschermen tegen geweld van buitenaf, geborgenheid zoeken in een versterkt huis, die behoefte kennen de meeste mensen. Ik ben gefascineerd door de taal van de makelaardij, door die van de architectuur ook. Kortom, alle woorden en beelden die mensen gebruiken om hun verhouding tot een bepaalde plaats uit te drukken. Achter die woorden gaat een zeer onzekere relatie schuil. Maar eerlijk gezegd heb ik in eerste instantie voor de makelaardij gekozen omdat ik een nieuw beroep voor Frank zocht, waarvoor hij niet eerst naar de universiteit moest. Voor mij is het beroep belangrijk. Het drama in het leven van de meeste mensen komt voort uit wat ze doen om hun brood te verdienen. Daarom zou ik nooit over rijke mensen willen schrijven. Toen ik van Frank eenmaal een makelaar had gemaakt, kwam de rest vanzelf. Het bleek ook een ingang naar grotere onderwerpen als de Amerikaanse economie, de verkiezingen van 1988 en de geest van het land. Het was alsof ik een doos opende en een schat aantrof.”

Ford schrijft uitvoerig en zo feitelijk mogelijk over de wereld van Frank Bascombe. Wat The Sportswriter en Independence Day van zijn andere werk onderscheidt, is de bijna tastbare aanwezigheid van de wereld van de dingen. Juist doordat de alledaagse voorwerpen zo precies beschreven worden, lijken ze over een bijna bovennatuurlijke kracht te beschikken. “Ze troosten”, zegt Ford. “We leven in een wereld van materie, voorwerpen spelen een grote rol in ons bestaan. In plaats van die wereld als levenloos te beschouwen, of erger, als onheilspellend, kun je je er maar beter hartstochtelijk mee bezig houden en proberen er betekenis aan te geven. Een van de manieren waarop ik mijzelf troost, is me bezig te houden met details, met de vorm en het materiaal van de dingen.”

In The Sportswriter raken Frank Bascombe en zijn vrouw na de dood van hun zoontje een tijdlang in de ban van de catalogi van postorderbedrijven. Is die fascinatie autobiografisch? “Misschien, maar die fascinatie deel ik dan wel met ontelbare landgenoten. De meeste Amerikanen worden overspoeld door catalogi. Zeker rond feestdagen en aan het begin van een seizoen krijg je stapels in je brievenbus. Er zijn perioden geweest dat ik ze doornam, ook al kocht ik bijna nooit wat. Wat je erin aantreft is die materiële wereld, zo glanzend en stralend, zo aantrekkelijk. In het geval van Frank kan ik me goed voorstellen dat die aanblik hem heel even een extatisch gevoel bezorgt.”

De troost die er van de dingen uitgaat, lijkt in het werk van Ford het verlies van het geloof in grote woorden in te nemen. Godsdienst speelt geen rol in het leven van Frank Bascombe, hij koestert geen bovenmenselijke idealen en dromen, hij houdt er geen fantastische denkbeelden over de toekomst van de mensheid op na.

“Dat is waar, er is geen transcendentie in de gebruikelijke religieuze betekenis. Er ligt geen leven na dit leven voor Frank in het verschiet. Maar er zijn genoeg momenten dat een menselijke spiritualiteit mogelijk is. Zeker in Independence Day zijn die er in de relatie met anderen. Het laatste woord is aan de lezers, maar ikzelf vind niet dat Frank volledig opgaat in de materiële wereld om hem heen. Hij heeft oprecht het gevoel dat zijn leven beter wordt als hij anderen, zijn vriendin Sally, zijn zoon Paul, nader komt te staan.”

Onlustgevoelens

Frank Bascombe met zijn huis in New Jersey staat maatschappelijk weliswaar een paar treetjes hoger op de ladder dan de meeste personages uit Fords verhalen, maar de fundamenten van zijn bestaan lijken even wankel. Aanhoudend wordt hij geplaagd door vage onlustgevoelens. Leeft Ford zelf voortdurend met het besef dat wat mensen met elkaar verbindt uiterst fragiel is? “Ja. Zoals de meeste mensen, denk ik. Geluk, of hoe je het ook noemt, tevredenheid, eigenwaarde, die dingen zijn allemaal uiterst breekbaar. Wat de verhalen en romans gemeen hebben, is dat ze geschreven zijn door iemand die het leven wil nemen zoals het is, zonder ervoor terug te schrikken of het te verfraaien, en die tegelijkertijd probeert te ontdekken waarom mensen stug doorgaan, willen volhouden, blijven zoeken naar geluk. Anders dan Sartre wil ik over de ergste dingen schrijven die er zijn en een gevoel van optimisme overbrengen. Zodat iemand er iets aan heeft, om het plat uit te drukken. Natuurlijk zonder daarbij sentimenteel te worden. Je kunt geen optimist zijn zonder de zaken zo zwart mogelijk voor te stellen. Ik heb meer vertrouwen in een dokter die van te voren zegt dat de zaken er slecht voor staan en dat je daarmee zult moet leren leven, dan in een dokter die blijmoedig begint te zeggen dat het allemaal meevalt en dat je zeker beter zult worden. Franks streven naar een gelukkig leven staat afgetekend tegen een achtergrond van mislukking en verlies.”

Uiteindelijk neemt Frank Bascombe de verantwoordelijkheid op zich voor een leven waar hij niet veel invloed op lijkt te hebben. Anders dan de helden van Sartre en Camus zondert hij zich niet meer af van de wereld zoals die is. Schuilt er in dat besef een persoonlijke verlossing? “Zeker, maar je moet het ook weer niet te schematisch zien. Van sommige dingen, dat blijkt ook in Independence Day, loopt Frank wel degelijk weg. Als er iemand in zijn buurt vermoord wordt, gaat hij het liefst een blokje om. En tussen de twee romans in blijkt hij helemaal niet zo'n liefhebbende vader geweest te zijn. Maar uiteindelijk neemt hij de verantwoordelijkheid voor zichzelf en zijn naasten op zich.”

Mijmeren

Soms lijken woorden zijn enige steun. Frank filosofeert en mijmert erop los alsof het een doel op zichzelf is. Hij zoekt houvast bij de betekenis van de woorden. Tegelijkertijd schrikt hij terug voor stellige uitspraken en waagt hij zich niet aan al te grondige analyses. Ook in zijn gedachten lijkt hij vaak liever een blokje om te lopen dan zichzelf te confronteren met netelige vragen.

“Omdat hij bang is te liegen! De taal bevindt zich tussen hem en de waarheid in. Die ambivalentie deel ik met mijn personage, dat geef ik toe. Ik ben opgegroeid in het zuiden van de Verenigde Staten, in een tijd dat de rassen grotendeel gescheiden leefden. Er werden zoveel waarheden over zwarten gedebiteerd die niets met de werkelijkheid te maken hadden. Zo van: je kunt een zwarte wel uit het oerwoud halen, maar het oerwoud niet uit de zwarte. Heel stellig werd er verkondigd dat zwarten en blanken beter apart konden leven, maar waarom werd er nooit bij gezegd. Iedereen zei zulke dingen, ikzelf ongetwijfeld ook. Zoiets leert je om de taal te wantrouwen.”

Taal kan niet alleen liegen, maar ook vernietigen. Wanneer Frank in The Sportswriter korte tijd aan een universiteit literatuur doceert, walgt hij al snel van zijn collega's, die met hun analyses 'het mysterie vermoorden'.

Zo is het ook, zegt Ford. “Een goed voorbeeld is een baseball-wedstrijd. Het commentaar is tegenwoordig zo overvloedig, aan alles wordt zoveel aandacht besteed, spelers, omstandigheden, geschiedenis, intriges achter de schermen, dat de wedstrijd zelf door al die woorden aan het oog ontrokken wordt. Dat vind ik een verlies. Frank heeft woorden nodig. Ze dwingen hem zijn gevoelens te formuleren, zoals wanneer hij zich realiseert wat hij voor zijn vriendin voelt als hij zegt dat hij van haar houdt. Aan de andere kant maakt hij voortdurend omtrekkende bewegingen. Daarom heeft hij zoveel woorden nodig.”

Ik vraag Ford waar hij woont. Van een man die zoveel belang aan huizen hecht, wil je wel weten waar het zijne staat. Hij blijkt er drie te hebben: een in Montana, een tweede in Mississippi en nog een klein appartement in Parijs. “En hoe ideaal het hebben van drie huizen is, besef ik altijd wanneer ik in geen van de drie ben.” Is dat niet altijd zo, dat je de helderste gedachten over je eigen leven krijgt wanneer je uit je vertrouwde omgeving bent, bijvoorbeeld in een hotelkamer? Fords ogen beginnen te stralen. “Ik denk op dit moment serieus na over een derde roman met Frank Bascombe als hoofdpersoon. En geloof het of niet, maar ik ben van plan een hotelhouder van hem te maken.”