Blote borsten, strenge regels

ZANDVOORT. Op een warme middag lijkt het Zandvoortse strandterras achter glas een dierenkooi, te bezichtigen vanaf de hoge boulevard. Drie vrouwtjes-mensen liggen verspreid op stretchers, de rum-cola's binnen handbereik. Ze braden de borsten bruin. Zo nu en dan staat er een op om wat te ijsberen in tangaslip. Het enige aanwezige mannetje is gekleed in korte broek en het staart strak voor zich uit, want een blik in de richting van de drie halfnaakte vrouwtjes wekt misverstanden.

Elke vrijheid stelt nieuwe eisen. Het volle strand op een zomerse dag kent de strenge regels van een broedende meeuwenkolonie. De zwevende meeuwen en deels ontklede mensen wekken een valse illusie van zorgeloosheid. Iedereen houdt elkaar zorgvuldig in de gaten. En de controle neemt toe met de staat van ontbloting. Dat concludeert ook de Franse socioloog Jean Claude Kaufmann die met zijn team 300 topless zonnende vrouwen heeft ondervraagd. In Corps de Femmes, Regards d'Hommes (Nathan, Parijs, 1996) schrijft hij dat de ongeschreven regels op het halfnaaktstrand strikter zijn dan op plekken waar vrouwen complete badpakken dragen.

Vrouwenborsten zijn nooit 'gewoon' geworden. De schaamte voor vrouwelijk bloot is vervangen door de schande van mannelijke blikken. Met het vrijgeven van het uiterlijk van de vrouw wordt het innerlijk van de man aan banden gelegd. Dat zou als een teken van beschaving kunnen worden opgevat. Als een man zijn ogen te lang laat rusten op een topless vrouw, stuit hij op boze blikken. Ook vrienden en partners van bh-lozen houden potentiële bespieders zorgvuldig in de gaten. Het allerstrengste is het nudistenstrand waar zelfs elk spoortje kleding verdacht is.

Surfers uit Florida verbaasden zich over de 'vrije' stranden in Nederland. Maar in een televisieprogramma kregen ze het advies om slechts één keer te kijken en dan niet meer. In het vermeend preutse Amerika kunnen ze ongeremder om zich heen zien en kennismaken. Hier moeten ze voorzichtig de ogen richten, alsof ze balanceren op een bruggetje zonder leuning.

De grenzen in Nederland zijn heel duidelijk voor wie allang met deze cultuur bekend zijn. “Ik zou niet in het Amsterdamse Oosterpark halfnaakt gaan zitten uit respect voor andere culturen die daar moeite mee hebben”, zegt een zonnebaadster. Gekleedheid schept minder verwarring in een multiculturele omgeving. Turkse of Marokkaanse gezinnen komen weinig in het gemakkelijk bereikbare Zandvoort. Voor strenge islamieten moeten de stranden satansoorden zijn.

Halfnaakt zonnen werd voor het eerst begin jaren zestig gesignaleerd aan het wufte strand van Saint Tropez, doelwit voor de telelenzen van paparazzi. Rond de Hollandse blanke top der duinen kronkelden de mensen zich toen op het strand achter handdoeken om vooral niets ongeoorloofds aan de openbaarheid prijs te geven. De documentaire Alleman van Bert Haanstra toont knappe staaltjes zedelijke acrobatiek van die tijd. Op deze ijver om te bedekken volgde de omslag naar de seksuele bevrijding en de vrouwenemancipatie. De rituele bh-verbrandingen verhieven de modegril uit de Côte d'Azur tot feministisch principe.

De unisex van de ontblote borst vestigde juist meer aandacht op sekseverschillen. Mannen zijn niet anders over borsten gaan denken. In dat verband speelde twee jaar geleden een opmerkelijke zaak voor het Canadese hooggerechtshof. Vrouwen die halfnaakt hadden gedemonstreerd claimden het alleenrecht op de interpretatie van hun eigen uiterlijk. Een interessante theorie voor potloodventers. Het hooggerechtshof verwierp het argument.

Inmiddels is halfnaakt zonnen geen ideologische kwestie meer, maar een keuze tussen compleet of gedeeltelijk bruinen onder een verdwijnende ozonlaag. Niemand wordt erop aangekeken wat hij wel of niet doet. Aan de boorden van de Amstel verschijnen weer complete badpakken. Ook komt het onderscheid terug tussen stranden waar wel en waar geen zwembroeken worden gedragen. Sommige vrouwen hebben baat bij de distantie die het ontblote bovenlijf schept. De halve ontkleding geeft hen soms een wat slovig aanzien. Ze hebben geen enkele last van anderen, want ze dragen geen geheim mee.

Halfnaakt zonnen begon als avant garde, werd gewoon en eindigde wat ordinair. Op het strand van Zandvoort paraderen topless vrouwen trots als bodybuilders, verend voor het publiek. Jongere meisjes schamen zich niet voor hun tere knoppen.

Ten noorden van Zandvoort en Bloemendaal, bij Parnassia, wordt het strand rustiger en het publiek een tikje netter. Maar de verhouding tussen zonnen zonder of met bovenstuk blijft dezelfde: één op drie. Marissa (27) en Baukje (25) zitten er wat apart van de andere badgasten. “Als ik geen topje aan heb, let ik meer op”, zegt Marissa. Ze zouden zich op een vol strand minder op hun gemak voelen. Mannelijke blikken zijn eerder bedreigend als ze hun bovenstukje uit hebben, geven ze toe. Maar in Nederland kan het gewoon. De mannen gedragen zich. In Portugal had Marissa als ze gekleed was al last van mannen die “ts, ts” fluisterden en haar volgden. “Daar zont niemand topless”, zegt ze.

Dat blote borsten niemand onverschillig laten, begrijpen beide vrouwen ook wel. Het feminisme heeft daar niets aan kunnen veranderen. “Zodra ik een rokje draag, kijken alle mannen naar me. Toen ik mijn haar liet afknippen, kreeg ik minder aandacht. Zo gaat het nu eenmaal”, zegt Baukje.

Er welt nu een erotische golf op uit het zuiden, van badpakken met push-up-bh's, schuimrubber kussentjes en jaren-vijftig-bikini's met veel textiel. De hip geworden badpakken-aan-een-stuk laten nauwelijks een keuze tussen al of niet topless zonnen. Fransen en Italianen bedekken zich weer. In de meeste andere landen heeft halfbloot nooit gemogen. Maar de bewoners van de koele, protestantse zone - Duitsers, Scandinaviërs en Nederlanders - houden in binnen- en buitenland vast aan het verworven recht op bloot. Hun puriteinse hang naar onverbloemde waarachtigheid verhoudt zich nu eenmaal slecht tot het verhullende gegoochel in de erotiek.

    • Maarten Huygen