Holbrooke komt met half werk verder dan Europa

Holbrooke was here, echode het gisteren weer door Europese hoofdsteden, zoals het vorig jaar maanden achtereen had geklonken. En als vanouds dreunden twee andere vragen na: waar was Europa? Waar was EU-bemiddelaar Carl Bildt, de Hoge Vertegenwoordiger met - voorlopig - laag rendement?

Twee daagjes freelance-diplomatie op de Balkan bleken voor de naar Wall Street teruggekeerde Richard Holbrooke genoeg om te bereiken wat de Europese diplomatie in vele maanden niet lukte: een algeheel aftreden van de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic, de belangrijkste doorbraak sinds de partijen in november vorig jaar onder Holbrooke's leiding het Dayton-akkoord overeenkwamen.

Met het vertrek van Karadzic als leider van de Servische Democratische Partij (SDS), de grootste partij in de 'Servische Republiek', heeft Holbrooke het voornaamste obstakel weggenomen voor het doorgaan van de verkiezingen op 14 september in Bosnië, en een internationale impasse doorbroken. Karadzic zal zich “uit alle politieke activiteiten” (en uit de media) terugtrekken. Zijn exit is ook ondertekend door de Servische president Milosevic en Servische en Bosnisch-Servische regeringsfunctionarissen.

Karadzic had onlangs zijn functie als president van de 'Servische Republiek' overgedragen aan geestverwant Biljana Plavsic, al hechtte het Westen daar weinig praktische betekenis aan. Karadzic weigerde echter af te treden als partijleider en vormde daarmee een belangrijk obstakel voor de verkiezingen. Begin deze week stelde de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) de verkiezingscampagne uit wegens zijn aanblijven. Ook dreigde de OVSE de SDS te weren uit de verkiezingen als Karadzic niet aftrad. De Bosnische regering van haar kant dreigde de verkiezingen te boycotten. Na gisteren lijken de verkiezingen - het belangrijkste doel bij de uitvoering van 'Dayton' - gered.

De 'Kissinger van de Balkan', een van Holbrooke's bijnamen, openbaarde het resultaat vanuit Belgrado als een plot van een diplomatieke mini-thriller en op een manier zoals het tegenwoordig maar weinig - ook Amerikaanse - diplomaten is vergund: live bij CNN. Een dag eerder nog vertelde Holbrooke de hem nagereisde media-karavaan dat hij keihard onderhandelde met Milosevic en niet verwachtte dat dit zou leiden tot de onmiddellijke verwijdering van “de oorlogsmisdadigers”.

Des te verrassender was de ontknoping gisteren toen hij na tien uur onderhandelen en nachtelijk faxverkeer tussen Belgrado en Pale, 'hoofdstad' van de Bosnische Serviërs, ten behoeve van de verlossende handtekening van Karadzic een doorbraak aankondigde. Met gevoel voor drama en de primaire behoeften van het medium televisie luisterde hij zijn terugkeer in het centrum van de diplomatieke actie op. Tegen de presentatrice van CNN zei hij bijna in het metrum van detective Philip Marlowe uit de boeken van Raymond Chandler: “Dit waren hele zware onderhandelingen. Iedereen begreep dat als we geen resultaten zouden krijgen, de gevolgen zeer ernstig zouden zijn. Maar ik denk dat we een goede kans maken om dit te laten werken, Bettina.”

Een belangrijke sleutel tot de doorbraak is dat Milosevic alleen met de Verenigde Staten wil onderhandelen. En van de Amerikanen onderhandelt hij het liefst met de soms agressieve en intimiderende Holbrooke, voor wie hij veel respect heeft. Bovenal heeft Milosevic geen behoefte aan nieuwe sancties, waarmee Holbrooke hem gedreigd heeft. Tegelijkertijd zit de Servische president klem. Het Westen wil de uitlevering van Karadzic en generaal Ratko Mladic, eveneens aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden, aan het tribunaal in Den Haag, maar Milosevic wil daaraan niet toegeven. De regerende socialisten in Joegoslavië staan later dit jaar verkiezingen te wachten en veel kiezers zien Karadzic en Mladic als echte patriotten. Milosevic is ook niet gebaat bij een enkele reis van de twee naar Den Haag, omdat dit tot mogelijk belastende verklaringen zou kunnen leiden over zijn eigen, initiërende rol bij het begin van de oorlog.

Holbrooke was gisteren niet triomfalistisch: Westerse bemiddelaars zijn maar al te vaak in de maling genomen door de Bosnische Serviërs. 'Vredescoördinator' Bildt overkwam het onlangs tot twee keer toe, toen hij de vermeende machtsoverdracht van Karadzic serieus nam. Ook Holbrooke bleef gisteren behoedzaam: “Als dit correct wordt uitgevoerd, vergroot het de kansen op een succesvolle verkiezing aanmerkelijk.”

Hij erkende dat zijn karwei maar voor de helft was gelukt. De uitlevering van Karadzic en Mladic aan het oorlogstribunaal heeft hij niet bereikt. Holbrooke betaalt daarmee ook de prijs voor de Amerikaanse tactiek tijdens het vredesproces vorig jaar, die niet zozeer gericht was op gerechtigheid als wel op snelle vrede, met bovendien Milosevic als vredesstichter. Daarbij schoof het Westen het opsporen van oorlogsmisdadigers voor zich uit. Dit zal vermoedelijk tot na de Amerikaanse presidentsverkiezingen in november gebeuren.

De vraag blijft of Karadzic nu van het toneel is verdwenen. Zolang hij op vrije voeten is, kan hij achter de schermen invloed blijven uitoefenen op de inner circle van zijn partij en zijn hardline-vertrouwelingen. Daarmee kan hij een obstakel voor vrede blijven. Maar zelfs als zijn bondgenoten hem zouden negeren, zal hun nationalistische greep op de macht en hun hang naar de separatistische ideologie niet afnemen. Biljana Plavsic, opvolgster van Karadzic als president, de nieuwe partijleider Aleksa Buha en parlementsvoorzitter Momcilo Krajisnik zijn vergelijkbare haviken als Karadzic.

Toch is zijn gedwongen aftocht een klap voor de Bosnische Serviërs. De man die jarenlang in de internationale schijnwerpers stond en grote verantwoordelijkheid draagt voor de oorlog in Bosnië, is hoe dan ook naar de zijkant gedrongen. Zelfs half werk van Holbrooke is voorlopig voldoende om het vredesproces op schema te houden, en dat is al vernederend genoeg voor Europa.

    • Robert van de Roer