Chipsindustrie breidt fors uit ondanks stagnerende groei

SAN FRANCISCO, 17 JULI. Zijn Nederlanders te hoog opgeleid of niet hoog genoeg? ASML, het succesvolle Nederlandse bedrijf dat apparatuur maakt voor halfgeleidersproducenten begint met het Belgische IMEC een opleidingsinstituut in Leuven. Dat maakt ASML hier vandaag bekend op de beurs Semicon West in Californië.

Volgens een ander bedrijf in dezelfde sector, Fico uit Zevenaar, is het grootste probleem voor de bedrijfstak dat het geen personeel kan vinden. Fico, dat ook machines maakt die door alle topproducenten in de halfgeleidersindustrie worden gebruikt, is samen met Meco uit Den Bosch, een beursgenoteerd bedrijf onder de naam Besi (BE Semiconductor Industries). “Wij waren blij met het sluiten van Fokker”, zegt Piet Molenaar van Fico, “want een aantal van hun vakmensen konden wij goed gebruiken.” Molenaar zegt vooral gebrek te hebben aan gespecialiseerde metaalwerkers, zoals machinebouwers, draaiers en frezers.

Zowel ASML, Meco als Fico hebben stands op de Semicon-beurs die hier deze week in het Moscone Center wordt gehouden. Andere Nederlanders zijn Boschman Technologies uit Duiven en ASMI uit Bilthoven maar ook Philips-divisies. Het puikje van de Europese fabrikanten die machines voor de produktie van halfgeleiders maken, komt uit Nederland. De deelnemers aan Semicon zijn de hoogontwikkelde fabrikanten van machines waardoor Motorola, Intel en IBM hun chips kunnen bouwen. In hun kielzog hebben deze high-techbedrijven een nieuwe miljardenindustrie gecreeerd. Chips in alle soorten en maten dringen ons dagelijks leven binnen via computers, telefoons, auto's, semafoons, satellieten en andere toepassingen.

De industrie van chipapparatuurfabrikanten groeide vorig jaar met 60 procent tot een omvang van 24 miljard dollar. Dit jaar is de groei iets minder en is er volgens SEMI (Semiconductor Equipment Manufacturers Industry) een groeipercentage van 33 procent over de eerste vijf maanden. Zoals de laatste dagen en weken blijkt, worden vooral beleggers daar zenuwachtig van. De verwachtingen waren eind vorig jaar te hoog zodat er te veel is geinvesteerd en zich voorraden hebben gevormd. De halfgeleidersindustrie voorziet echter opnieuw stevige groei dit jaar en in 1997, waarvoor de raming nu staat op 8 procent. De prognoses zijn echter niet veel waard want de industrietak is zeer wispelturig.

“De halfgeleidersindustrie en aanverwanten heeft op dit moment een omvang van 150 miljard dollar”, zegt Risto Puhakka, een analist van de sector voor VLSI Research. “De verwachtingen is dat de omvang ervan zich in vijf jaar verdubbelt.” Sommige industrievertegenwoordigers denken dat de omvang over nog eens vijf jaar groter is dan de wereldauto-industrie. Puhakka voorziet voor dit jaar weinig groei in omzet, al zal het aantal eenheden flink blijven stijgen. Prijserosie over de gehele linie heeft de produkten goedkoper gemaakt en zal de efficiëntie in produktie weer verder vergroten.

In het Moscone Center zijn de duizenden industrievertegenwoordigers druk bezig om een weg te vinden langs de stands van twaalfhonderdvijftig vertegenwoordigde bedrijven. Het grootste congrescentrum van San Francisco met zijn zes reusachtige hallen is al te klein en de organiserende SEMI heeft deelnemers naar een naburig hotel moeten laten uitwijken. Volgend jaar wordt de beurs verdeeld over San Francisco en het zestig kilometer zuidelijker gelegen San Jose aan de andere kant van Silicon Valley.

Volgens schattingen zal ook de industrie explosief groeien. De komende drie jaar zullen er wereldwijd zo'n honderd nieuwe halfgeleidersfabrieken worden gebouwd, die elk minimaal een miljard dollar kosten. Halfgeleidersproduktie heeft immers niet plaats in een hal waar je een paar machines neerzet maar gebeurt in airconditioned, steriele faciliteiten met dure apparatuur. Er wordt door landen om gevochten. Als het Amerikaanse Advanced Micro Devices (AMD) zoekt naar een lokatie voor een van zijn fabrieken, is Newcastle bereid om daar honderdduizend dollar aan mee te betalen. Dat de fabriek aan de neus van de Engelsen voorbijgaat is omdat Dresden drie keer zoveel neerlegt om AMD binnen te halen.

Een van de belangrijkste voorwaarden voor vestiging van een halfgeleidersfabriek of van apparatuur voor een fab is de aanwezigheid van geschoolde arbeidskrachten. Irene Merry, een Schotse met een kantoor in Silicon Valley, probeert fabrieken naar Schotland te lokken. “Ik zie het arbeidsvraagstuk als een van de beslissende factoren op dit moment,” verklaarde ze. Merry weet erover mee te praten want tussen Glasgow en Edinburgh is een gebied met al twaalf fabs dat Silicon Glen heet.

Het nieuwe trainingscentrum in Leuven dat ASML en IMEC opzetten moet studenten vertrouwd maken met UV-lithogafie omdat dat daar een tekort aan is. De beschikbare werknemers zijn niet voldoende getraind om de nieuwste apparatuur te bedienen. ASML maakt machines die siliconplaten persen met uiterste dunne verbindingskanalen. Uit die platen worden tientallen tot honderden chips vervaardigd. De dikte van de verbindingen wordt steeds kleiner en nadert nu de 0,25 micrometer. Een micrometer is een duizendste millimeter. In de laboratoria kijkt men al naar 0,18 en 0,125.

ASML is 's werelds derde producent van 'wafersteppers', machines die de siliconplaten met chips kunnen maken. Het heeft een marktaandeel van 19 procent maar ziet boven zich nog Canon en Nikon, die respectievelijk marktaandelen van 25 en 50 procent hebben. “Wij hebben nog geen marktaandeel in Japan”, aldus Evert Polak van ASML, “omdat we die markt pas eind vorig jaar hebben betreden. Japan was nooit een prioriteit voor ons en het duurde lang voor we een partner vonden. Die hebben we nu in het bedrijf Nissei Sangyo, een dochter van Hitachi.”

ASML, dat een jaaromzet heeft van 970 miljoen gulden is beursgenoteerd in Amsterdam en op de Nasdaq. Philips heeft nog altijd een 35 procentsbelang in ASML en dat zal volgens een afspraak voorlopig ook niet minder zijn dan 25 procent. ASMI, de andere Nederlandse gigant, heeft een omzet van 800 miljoen gulden. ASMI maakt ovens voor het bakken van silicon.

Net als ASML en ASMI kijken ook Besi en Boschman Technologies naar Azie. Boschman uit Duiven is een particulier bedrijf dat machines maakt die halfgeleiders inkapselen in plastic. Zij zitten net als Besi aan de afwerkingskant van de halfgeleidersindustrie, in tegenstelling tot ASML dat apparatuur voor het begin van het produktieproces levert. “Wij gaan drie keer per jaar naar Semicon-beurzen”, zegt Frank Boschman. “Behalve San Francisco zijn we in Geneve en in Singapore maar we gaan voortaan meer naar Azie omdat daar voor ons nu de groei vandaan moet komen.”

De markt waar Fico, Boschman en ook het bedrijf ASMI op actief zijn - de markt van afwerkingsapparatuur voor halfgeleiders - heeft wereldwijd een omvang van ongeveer 3 miljard dollar. Een derde daarvan is inkapseling en snij- en buigprocessen. “Fico heeft 11 procent van die markt van ongeveer een miljard”, zegt Piet Molenaar. “Onze twee naaste concurrenten zijn Japanners en met z'n drieen hebben we de helft van de markt.”

Verwachtingsvol kijken de Nederlanders maar ook hun concurrenten naar China. Als daar de vraag naar halfgeleiders op gang komt gaat er een enorme markt open voor produktieapparatuur. “Over 25 jaar is China de grootste economie ter wereld”, zegt David Cheng van Varian, een leverancier van halfgeleidersapparatuur in Silicon Valley. “Nu is die markt nog klein en China besteedt slechts een paar miljard dollar per jaar aan het bouwen van fabs.” Varian pikt daar enkele tientallen miljoenen dollars van mee maar verwacht dat dat zich de komende jaren verviervoudigen.

    • Lucas Ligtenberg