Jeltsin benoemt hervormer tot chef van zijn apparaat

MOSKOU, 16 JULI. In een verrassende benoeming die een overwinning voor de hervormers in Rusland mag worden genoemd, heeft Boris Jeltsin gisteren Anatoli Tsjoebais aangesteld als hoofd van het presidentiële apparaat. Een uitgesproken Westers georiënteerde politicus wordt hiermee, in theorie althans, één van de machtigste functionarissen in het Kremlim.

Tsjoebais, de 'tsaar' van de privatiseringen in Rusland, volgt als Jeltsins kabinetschef Nikolaj Jegorov op, een man die als conservatief bekend staat en één van de architecten was van het militair ingrijpen in Tsjetsjenië. Jegorov zal zich de komende weken bezig houden met het organiseren van het ceremonieel rondom Jeltsins inauguratie op 9 augustus. Daarna wordt hij gouverneur van de regio Krasnojarsk, zo'n 4000 kilometer ten oosten van Moskou.

De benoeming, bekend gemaakt door de woordvoerder van Jeltsin, kwam op dezelfde dag dat de Russische president op het laatste moment een ontmoeting afzegde met de Amerikaanse vice-president Al Gore en voor twee weken met vakantie ging. De bekendmaking was zo 'getimed' dat in de televisiejournaals de indruk ontstond dat de president ondanks zijn vakantie nog steeds actief is.

De 41-jarige Tsjoebais is één van de architecten van de economische hervormingen die in januari 1992 begonnen. Toen na de overwinning van de populist Vladimir Zjirinovski bij de parlementsverkiezingen in december 1993 geestverwanten als Jegor Gajdar de regering verlieten, bleef Tsjoebais zitten om leiding te geven aan de verkoop van staatsbedrijven. Het heeft hem bij zakenmensen en in het Westen geliefd gemaakt, maar bij Ruslands communisten is hij gehaat.

Toen bij de volgende parlementsverkiezingen, in december 1995, Zjirinovski opnieuw hoog scoorde en de communisten de grootste partij werden, kreeg Tsjoebais als vice-premier voor economische hervormingen van Jeltsin de schuld. De verkoop van staatsbedrijven was door veel Russen ook werkelijk als oneerlijk ervaren, vooral toen bleek dat banken die uit naam van de overheid de veiling van de aandelen organiseerden, zelf vaak die aandelen in handen kregen.

Enkele maanden na zijn ontslag werd Tsjoebais verrassenderwijs opgenomen in het team dat Jeltsins campagne voor herverkiezingen moest organiseren, een besluit waaraan het Kremlin weinig ruchtbaarheid gaf. De campagne was tot dan toe naar de smaak van Jeltsin onbevredigend verlopen. Mede door de inspanningen van Tsjoebais en diens marktgerichte medewerkers, onder wie de directeur van Ruslands meest succesvolle commerciële televisiestation, wist de zittende president zijn communistische rivaal Zjoeganov toch nog te verslaan.

Tsjoebais speelde tussen de eerste en de tweede ronde van de verkiezingen ook een nooit opgehelderde rol bij het ontslag van drie beruchte haviken uit het Kremlin, onder wie Jeltsins lijfwacht en vertrouweling Aleksandr Korzjakov. Hij vertelde openlijk en gedetailleerd dat de president hen had ontslagen omdat zij zijn - Tsjoebais' - medewerkers hadden gearresteerd in een poging de democratische verkiezingen te (ver)hinderen.

De liberaal was tijdens deze roemruchte persconferentie echter zo opgewonden en hij zette zijn eigen rol bij het ontslag zó aan, dat Russische waarnemers de kans klein achtten dat hij daarna nog een hoge politieke functie zou krijgen. Tsjoebais zelf zei begin deze maand de politiek vaarwel en kondigde aan zich als particulier bedrijfsadviseur te vestigen. Bij zijn afscheid - dat al met al ruim nog geen twee weken heeft geduurd - prees hij Jeltsin nog wel als een staatsman van het formaat van Peter de Grote.

De reden dat hij zich heeft bedacht - over zijn vertrek uit de politiek, niet over de vergelijking met Peter de Grote - vatte Tsjoebais gisteren als volgt samen: “Als de president je iets vraagt, temeer in de huidige situatie, gaat het niet meer om particuliere belangen. Het gaat dan om iets veel groters.”

Premier Viktor Tsjernomyrdin heeft nog niet gereageerd op de benoeming van Tsjoebais, maar als premier heeft hij sinds december 1992 bijna probleemloos met de econoom samengewerkt. Van hervormingsgezinde zijde werd gisteren ronduit enthousiast gereageerd. “Dit betekent een serieuze versterking van de positie van consistente liberalen in de structuur van de uitvoerende macht in Rusland”, zei Jegor Gajdar.

Aan de andere zijde van het politieke spectrum waren de reacties afkeurend tot uiterst kritisch. “Dit toont onomwonden dat er van een verjonging van het presidentiële apparaat geen sprake is”, zei Viktor Iljoechin, één van de leiders van de Communistische Partij. Hij verwacht dat Tsjoebais samen met Lebed, de barse generaal die vorige maand door Jeltsin veiligheidsadviseur is gemaakt, “anti-nationalistisch en afbrekend” zal optreden.

Volgens de populist Vladimir Zjirinovski is het geen toeval dat de benoeming van Tsjoebais samenvalt met het bezoek van de Amerikaanse vice-president aan Moskou. “Gore is gekomen om het presidentiële apparaat vorm te geven”, aldus Zjirinovski, die al vaker heeft gezegd dat de meeste gebeurtenissen in Rusland vanuit Washington worden geregiseerd. “Tsjoebais moet worden berecht voor zijn misdadige privatiseringen maar in plaats daarvan wordt hij benoemd op een post die nog hoger is dan vice-premier”, constateerde de leider van de ultranationalistische LDPR.