PvdA worstelt met sociale zekerheid

Morgen is het vijf jaar geleden dat een besluit van het kabinet Lubbers-Kok over aanscherping van de WAO de PvdA aan de rand van de politieke afgrond bracht. Om zich niet opnieuw te laten verrassen, trekken PvdA-Kamerleden met toekomstscenario's het land in om de mening van de leden over de sociale zekerheid in de volgende eeuw te peilen.

WESTZAAN, 13 JULI. Ad Melkert, in het jaar 2005 minister-president, zit aan zijn bureau. Hij schrijft aan zijn Hollands Dagboek voor NRC Handelsblad. “De in het jaar 2000 ingezette recessie - die uiteindelijk leidde tot de lange hete zomer van 2002 met de rellen in de naoorloge hoogbouwwijken van Amsterdam, Rotterdam, Enschede en Breda - maakte niet alleen een einde aan het kabinet-Bolkestein, maar ook aan het geloof in een neo-liberale oplossing van de sociale problemen.”

De methode is beproefd door multinationals. In plaats van met computergestuurde extrapolaties werkt een onderneming als Shell met scenario's die de keuzeproblemen in kaart brengen. De PvdA gebruikt deze methode om de discussie over de sociale zekerheid te stimuleren. Met vier scenario's trekken Tweede-Kamerleden het land in om de mening van de leden te peilen. Zo wil de partij zich voorbereiden op de politieke keuzes op het terrein van de sociale zekerheid. “Niet defensief, maar offensief”, meldt het PvdA-partijblad Pro.

“Ik worstel nog met het WAO-besluit van vijf jaar geleden. In een vloek en een zucht werd de WAO bijna volledig afgeschaft”, zegt F. Staal, wethouder sociale zaken van 's Graveland. “Het besluit om de duur van de WAO-uitkering drastisch te beperken, leidde tot een forse vertrouwensbreuk, omdat de PvdA-aanhang er niet op voorbereid was. Nu kunnen we tenminste onze mening geven voordat er besluiten worden genomen.”

De wethouder is een van de dertig aanwezigen in de 'Zuidvermaning' in Westzaan. In deze Doopsgezinde schuilkerk debatteert Ruud Vreeman, vice-voorzitter van de PvdA en Tweede-Kamerlid, met zijn partijgenoten over de scenario's.

De vermaning, nomen est omen. In schuilkerken hielden Doopsgezinden hun bijeenkomsten om elkaar aan de eisen van het christelijk leven te herinneren en te waarschuwen voor alles wat daarmee strijdig was. De voorganger werd een vermaner genoemd. Schuin voor de preekstoel herinnert 'vermaner' Vreeman zijn gehoor aan de traditionele sociaal-democratische solidariteit en waarschuwt hij voor het neo-liberale gedachtengoed.

In de kerkekamer, een kleine, donkere ruimte verlicht met kaarsen, worden de scenario's voorgedragen door een acteur. Vreeman maakt duidelijk dat ze niets zeggen over het PvdA-standpunt, maar dat het vier alternatieven zijn. Daarna wordt er in de kerk over gediscussieerd.

In het scenario 'Werk moet' is Melkert premier van een coalitiekabinet van de Progressieve Partij (een fusie van PvdA en D66) en de Groenen. Zijn voorganger, het kabinet-Bolkestein, verwachtte alle heil van de markt, maar het drastisch verlagen van de uitkeringen heeft de werkloosheid niet kunnen terugdringen. “De stadsoproeren hebben een belangrijk deel van het electoraat hardhandig met de neus op het belang van zowel een gedegen stelsel van sociale zekerheid als van een actief werkgelegenheidsbeleid gedrukt.”

Onder premier Melkert bereikt het fenomeen additionele arbeid het hoogtepunt; iedereen in Nederland heeft betaald werk. Het scenario laat zien wat 'werk, werk, werk' en de 'Melkert-banen' van het kabinet-Kok voor gevolgen zouden kunnen hebben. In 2005 verdienen de mensen in de sterk uitgebreide collectieve sector niet veel, maar ze hebben in elk geval bestaanszekerheid en worden niet opgejaagd door de internationale concurrentiestrijd. In de marktsector wordt veel verdiend, met hoge risico's. De prijs voor 'iedereen aan het werk' is een tweedeling tussen hoogbetaalden in de marktsector en laagbetaalden in de collectieve sector.

In het tweede scenario houdt de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in het gebouw van de PUT (dienst Persoonlijk UitkeringsTraject) een feestrede ter gelegenheid van de één-miljoenste bijstandsontvanger. Onder zijn gehoor bevinden zich Ruud Lubbers en Wim Kok (“Zij kunnen het kloosterleven respectievelijk het IMF gelukkig voor één dag missen”), alsmede Karin Adelmund, de burgemeester van de moderne techno-stad Enschede.

Het is een feestrede, want de bijstand is maatschappelijk gepromoveerd. “Achteraf bezien”, zegt de minister “kan men zich erover verbazen dat het zolang heeft geduurd voor we volmondig durfen te erkennen dat het tijdperk van de volledige werkgelegenheid (een historisch unicum) definitief voorbij was en we moesten leren leven met een grote groep min of meer permanent 'inactieven' zoals ze toen wat neerbuigend genoemd werden. Pas begin deze eeuw drong het besef door dat een gezonde economische ontwikkeling en volledige werkgelegenheid twee geheel verschillende zaken zijn.” Een sociale dienst nieuwe stijl (PUT) sluit een contract met een bijstandsontvanger waarin rechten (uitkeringsduur en -hoogte) en plichten (scholing, beschikbaarheid voor een 'basis-baan') vermeld staan. De PUT ziet erop toe dat mensen zich nuttig maken voor de maatschappij.

In 'Soms een baan, Altijd werk' is de PvdA-roos vervangen door de tulp van de Progressieve Volkspartij Nederland. De progressieve samenwerking verloopt voorspoedig en tal van maatschappelijke taboes zijn afgeschud. Zo ook het arbeidsethos.

Het basis-inkomen stelt iedere burger in staat zelf te kiezen welk soort werk hij of zij verkiest. Een carrière van veertig jaar continue 'baanarbeid' wordt steeds meer vervangen door wisselende patronen van vrijetijdsbesteding en werk.

De Nederlandse taal wordt verrijkt met begrippen als knuffelarbeid, verbeeldingsarbeid en bezinningsarbeid. Vangnet is een Europees basis-inkomen. Een kleine groep workaholics 'onderhoudt' een grote groep mensen die ervoor hebben gekozen hun leven anders in te richten.

'Nieuwe kansen, oude verliezers' is het worst case scenario. De PvdA vervreemdt zich van de traditionele achterban door onder aanvoering van partijgenoot en minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Van Z. in 2002 een nieuw stelsel in de sociale zekerheid door te voeren. Het mini-stelsel resulteert in een verpletterende verkiezingsnederlaag. De PvdA is uitgerangeerd en moet als oppositiepartij de regeringsverklaring van VVD, D66 en Christen-democraten 2000 aanhoren. Daarin wordt de 'nieuwe kansensamenleving' geproclameerd. “De verzorgingsstaat was gebaseerd op een passief mensbeeld, het beeld van de economisch zwakkeren en inactieven. De actieve en bewuste burger van 2005 is goed in staat zijn eigen keuzen te maken en heeft slechts in laatste instantie de steun in de rug van de staat nodig”, aldus D66-premier W.

“Dit scenario lijkt op de zomer van 1991”, meent wethouder Staal. 'Nieuwe kansen, oude verliezers' roept ook tijdens andere bijeenkomsten de meest afwijzende emoties op. “We wijzen het mini-stelsel principieel af. Als zo'n stelsel dan toch met de PvdA in de regering wordt ingevoerd, is het niet vreemd dat de kiezer ons genadeloos afstraft.” Behalve deze toekomstverkenning bezorgt ook de knuffelarbeid in 'Soms een baan, altijd werk' de traditionele PvdA'ers de nodige rillingen.

Het bijstandscontract uit het tweede scenario is in de woorden van PvdA-afgevaardigde Karin Adelmund een “doorradicalisering” van de gedachte dat iedereen met een uitkering wordt geactiveerd tot werk.

In de 'Zuidvermaning' bestaat veel weerzin tegen de dreigende bureaucratisering en tegen de macht van de sociale diensten. Uit de discussie blijkt dat 'Werk moet' het meest acceptabel wordt geacht. Het kabinet-Melkert zorgt ervoor dat iedereen in Nederland betaald werk heeft. “Het lijkt nog meest op een extrapolatie van het huidige vernieuwingsdenken van de PvdA”, constateert J. Baas, burgemeester van Wieringen. “Realistisch”, oordeelt Europarlementariër W. van Velzen. “Wij zijn en blijven de Partij van de Arbeid”, aldus R. Bos, wethouder sociale zaken in Heilo.

'Solidariteit', 'emancipatie' en 'zelfbeschikking' zijn de drie belangrijkste criteria op basis waarvan de scenario's worden beoordeeld. Vreeman vat samen: “Er bestaat een grote consensus op de grondvoorwaarden: maatschappelijke solidariteit in een activerende en emanciperende samenleving.” Hij is enthousiast over de methode. “De scenario's weken de deelnemers los van de waan van de dag.” In één adem refereerde hij aan Marx: “abstract is altijd makkelijker dan het concrete”.

Een concreet voorstel voor de toekomst van de sociale zekerheid is voorzien voor het partijcongres van begin volgend jaar.

“Als we tegen de neo-liberale mode in een beetje solidariteit weten te redden, is er al veel gewonnen”, verzucht wethouder Staal.

    • Cees Banning