Leugens als sociaal smeermiddel

Als een bewindspersoon liegt tegen het parlement is dat een politieke hoofdzonde, zo was in de afgelopen weken te horen en te lezen. Maar is zo'n absoluut verbod niet wat hovaardig als mensen onder elkaar? Want liegen mag dan wel niet, maar iedereen doet het, hetzij veel, hetzij weinig. Ook politici thuis en op het werk, in huis- en vergaderkamer.

Als je tenminste diverse psychologische onderzoekers mag geloven, wie natuurlijk ook weer niets menselijks vreemd is als ze over hun resultaten vertellen.

Lieg-onderzoek werd tot nu toe voornamelijk in laboratoriumexperimenten gedaan en kende daarbij twee varianten. De ene was gericht op persoonlijkheidsverschillen in de mate waarin men in staat is om geloofwaardig te liegen. Een proefpersoon wordt bijvoorbeeld in de veronderstelling gebracht dat hij een bepaalde taak zo goed mogelijk moet volbrengen om een beloning te krijgen en weet niet dat zijn beoordelaar ook een proefpersoon is. Deze tweede proefpersoon wordt gevraagd - geheel bezijden de waarheid - aan de eerste te vertellen dat en waarom hij heeft gefaald en zijn beloning dus misloopt. Hoe goed lukt hem dat? Daarin blijken mensen behoorlijk te verschillen, al wagen zij vrijwel allemaal een poging.

In de andere variant worden proefpersonen in de verleiding gebracht om te liegen en kijkt men wie daar wel en niet aan toegeeft. Tijdens de opdracht gaat de proefleider bijvoorbeeld even de kamer uit, terwijl hij quasi verstrooid de antwoorden op de vragen die de proefpersoon tegen een beloning helemaal goed moet beantwoorden op diens tafeltje laat liggen. Achteraf doet hij verschrikt: “Oh, u hebt dit toch niet gezien!” In dit type onderzoek gaat het om het liegen ten eigen bate, duidelijk onderscheiden van de leugens om het bestwil van een ander. Politieke leugens horen naar hun aard altijd bij de eerste groep, zij het vaak niet zozeer het persoonlijk, als wel het partijbelang dienend.

Mensen die veel en makkelijk liegen blijken vooral te vinden onder twee persoonlijkheidsprofielen. De manipulatieven zijn er als ware machiavellisten op uit anderen te gebruiken voor hun eigen doelstellingen en als daarvoor nodig is dat ze liegen, dan doen ze dat. Zoals in een recent Amerikaans artikel kernachtig staat: “They try to mold other people to suit their own agendas”. Politieke agenda's vallen hier waarschijnlijk ook onder.

De andere groep leugenachtigen wordt omschreven als mensen die bezig zijn met “impression management”. Extreem ingesteld op de buitenwereld als ze zijn, is hen er alles aan gelegen op anderen de juiste indruk te maken, ook als dat betekent dat zij zich anders voor moeten doen dan zij in werkelijkheid zijn: “They try to mold themselves to suit others”. Beide groepen hanteren de leugen bewust, vinden van zichzelf dat ze goed kunnen liegen en - waarschijnlijk het belangrijkste - weten wanneer je het wel en vooral niet moet doen. Een kwestie van aanleg, maar ook van ervaring, want die juiste inschatting moet je al doende leren. Liegen als je door de mand kunt vallen, is niet extra slecht, maar dom. Niet zo zeer een hoofdzonde, als wel een beoordelingsfout.

Deborah Kashy en Bella DePaulo kozen voor een heel andere invalshoek. Zij lieten hun proefpersonen een week lang een dagboek bijhouden, inclusief de eventuele grote en kleine onwaarheden die zij tijdens die contacten vertelden. De oogst was 1.500 leugens voor 150 proefpersonen, zodat de conclusie van de onderzoeksters niet anders kon zijn dan dat liegen een alledaags verschijnsel is, zij het dat niet iedereen het even véél doet. Ook zij vonden dat de manipulatieven en indrukmakers zich vaker van leugens bedienen dan degenen die een hoog ontwikkeld sociaal gevoel hebben. Maar niemand bleek vrij van deze zonde.

Wat ik echter het aardigst vind, is dat zij door hun onderzoeksopzet ook leugens konden signaleren die het belang van de ander dienen. Binnen hechte vriendschappen tussen mannen of tussen vrouwen kwamen bijvoorbeeld nauwelijks leugens ten eigen bate voor, maar aanzienlijk wat onwaarheden terwille van de ander. Leugens als sociaal smeermiddel, om prettige verhoudingen prettig te houden. Je zegt niet dat je Elsjes verjaardag hebt vergeten, maar dat je volkomen onverwacht te laat thuis was om nog te kunnen opbellen. Waarom zou je Elsje nodeloos grieven? Liefdesrelaties werden in dit onderzoek niet bestudeerd, maar laten we hopen dat daar hetzelfde voor geldt.

Door de uit de jaren zeventig stammende ideologie van altijd-de-waarheid-op-tafel is al heel wat ongeluk in de wereld gekomen en is de levensduur van sommige relaties aanmerkelijk bekort, zowel van die tussen geliefden, tussen ouders en kinderen, tussen vrienden, als van die tussen familieleden. Godlof zijn er altijd nog mensen - en wie weet neemt hun aantal toe - die beseffen dat er aardige oneerlijkheid bestaat. Voor privégebruik heb ik het Negende Gebod 'Gij zult geen valse getuigenis spreken tegen uw naaste' dan ook altijd zó opgevat, dat je niet iets mag zeggen dat die naaste schaadt, en dat je verder maar moet afwegen hoe ver je met de waarheid kunt gaan.

Geen enkele norm of wet heeft bestaansrecht op zichzelf; zij ontlenen hun waarde uitsluitend aan de mate waarin zij in dienst staan van zorgvuldigheid in omgang met medemensen.

    • Rita Kohnstamm