'Lang leve Aung San Suu Kyi, wij willen democratie'

RANGOON, 13 JULI. Ineens staat ze er. Klokslag vier uur stapt ze op een keukentrap van vier treden en rijst ze uit boven de hoge gietijzeren toegangspoort van haar huis, University Avenue 54. Kobaltblauw hesje, een tros seringen en rose rozen in heur haar: de 'dame aan het meer', codenaam onder Birmezen voor hun oppositieleidster Aung San Suu Kyi, die gaat beginnen aan haar 'toespraak tot het volk'.

De duizenden gezichten tegenover haar glinsteren, monden vallen open als 'zij' begint te spreken. Een meisje vooraan beweegt mee met de lippen, alsof ze weet wat Suu Kyi gaat zeggen.

Uren van te voren hebben de mensen zich verzameld. Ze trotseren daarmee de vele dreigementen van de regerende militaire Staatsraad voor Orde en Gezag (SLORC) die vorige maand alle acties en bijeenkomsten “tegen de stabiliteit en de vooruitgang van de staat” heeft verboden. Deelnemers riskeren een gevangenisstraf van twintig jaar en verbeurdverklaring van bezittingen. Niettemin heeft het regime het tot nu toe niet aangedurfd de bijeenkomsten van de zeer populaire, 51-jarige Aung San Suu Kyi, winnares van de Nobelprijs voor de Vrede in 1991, te beëindigen. Daarom zitten ze er weer, in de stromende regen, onder paraplu's en regencapes voor de poort: 5.000 mensen van alle leeftijden en gezindten.

De weergoden zijn de oppositie vandaag gunstig gezind, als Suu Kyi begint te spreken schijnt de zon. “Lang leve Aung San Suu Kyi”, roept een man met een zwarte cowboyhoed, “wij willen democratie”. Het publiek echoot zijn woorden. Om de menigte te beperken heeft de junta bepaald dat de weg niet mag worden afgesloten, zodat alleen in de bermen aan weerszijden mensen kunnen zitten. De Nationale Liga voor Democratie (NLD), de partij van Suu Kyi, heeft als tegenzet grote luidsprekers geplaatst, waardoor mensen ook op afstand naar 'haar' kunnen luisteren.

De meeste voorbijgangers zijn mensen die niet naar de bijeenkomst durfden en 'toevallig' langsreden. Ze zwaaien naar de 'de dame', die onverstoorbaar verder gaat met haar toespraak. Een vol uur praat Aung San Suu Kyi aan een stuk.

Haar toespraken, elke zaterdag en zondag, vormen meteen de enige mogelijkheid tot openlijk contact met de mensen 'buiten'. Het is de NLD niet toegestaan geschreven materiaal in omloop te brengen. Suu Kyi behandelt eerst de 'ingezonden brieven'. Veel mensen sturen brieven en aangezien beantwoording per post de briefschrijvers in gevaar zou brengen, geeft Suu Kyi de mensen mondeling antwoord. Het zijn veelal simpele kwesties: “Tante, ons onderwijs is zo slecht, wat kunnen we daaraan doen?” en “Tante, de huizen zijn zo duur”. Haar verhaal is doorspekt met grappen, de toehoorders lachen veel. Ondanks de donkere wolken die de aanwezigen boven het hoofd hangen, is de sfeer ontspannen. Het is nooit zeker of bezoekers bij thuiskomst niet de geheime politie op bezoek krijgen. In mei en juni had een arrestatiegolf plaats toen meer dan 200 NLD-leden en sympathisanten werden opgepakt. Van hen zitten nog zeker 40 vast, onder wie zes parlementariërs.

De SLORC organiseert zelf met enige regelmaat tegendemonstraties, de zogenoemde 'volksmarsen', waarvan algemeen bekend is dat mensen tot deelneming worden gedwongen of betaald krijgen om deel te nemen. Ook deze week werd in de gelijkgeschakelde media verslag gedaan van dergelijke 'massabijeenkomsten'. “Dood aan de buitenlandse destructieve elementen”, had het volk spontaan geroepen.

Op verscheidene plaatsen in Rangoon staan sinds enige weken billboards van forse afmetingen, in het Engels of het Birmees, met daarop uit naam van de Volkswil (Peoples Desire) vier leuzen, gesteld in de door het regime gebezigde gezwollen taal die - zonder directe verwijzing - tegen Aung San Suu Kyi en haar partij zijn gericht. Op de hoek van de University Road, een paar honderd meter van 'haar' huis, staat ook zo'n bord, in het Engels.

Het regime en de NLD zeggen beide 'het volk' aan hun zijde te hebben. De militairen in Birma hebben sinds 1962 de macht en ontlenen daaraan het bewijs dat ze in elk geval een deel van de volkssteun genieten. Suu Kyi kan zich beroepen op de volksopstand tegen het bewind in 1988 - die miljoenen op de been bracht en uiteindelijk door het leger in bloed werd gesmoord - en vooral op de parlementsverkiezingen van 1990, die het leger in een vlaag van verstandsverbijstering liet organiseren. De NLD kreeg een overweldigende meerderheid: 392 van de 485 zetels in de Pyithu Hluttaw (Volksassemblée), terwijl de door het leger gesteunde partij tien zetels in de wacht sleepte.

Meteen na het bekendmaken van de uitslag werden de verkiezingen door het bewind destijds ongeldig verklaard, de stemming was bedoeld om een nationale conventie samen te stellen, die een nieuwe grondwet moest voorbereiden, zo heette het ineens. Sindsdien bevindt de politieke situatie zich in een impasse. De nationale conventie is enkele malen doelloos bijeen geweest en bleek louter een instrument van de militairen. De NLD, die bij lange na niet overeenkomstig de verkiezingsuitslag van '90 in de conventie vertegenwoordigd was, trok dit voorjaar haar conclusies en stapte op, tot grote woede van de SLORC.

Suu Kyi, die vorig jaar juli na zes jaar huisarrest de vrijheid herkreeg - ook voor deze stap gaf de junta geen enkele motivatie - heeft intussen haar verbale aanvallen op het regime opgevoerd. Bij voortduring balanceert ze op de grens van het toelaatbare, te veel kritiek zal haar vrijwel zeker komen te staan op hernieuwd huisarrest en een spreekverbod. Aung Suu Kyi is de dochter van Aung San, een van de 'Dertig Kameraden' die de strijd voor de Birmese onafhankelijkheid tegen de Britten leidden. Aung San werd in juli 1947, een half jaar voor de onafhankelijkheid, op 32-jarige leeftijd vermoord door rivalen. Zijn dochter was toen 2 jaar. Hoewel de omstandigheden van zijn dood nooit zijn opgehelderd, houden Birma-kenners er rekening mee dat Ne Win er de hand in had. Ne Win, een oud-strijdmakker van Aung San, pleegde in 1962 een staatsgreep die het begin vormde van de militaire dictatuur in Birma. Het leger stond de macht nooit meer af en Ne Win, die in 1988 'aftrad', is volgens insiders nog altijd de sterke man achter de SLORC. Maar Bogyoke (generaal) Aung San, zoals hij nu eerbiedig wordt genoemd, is de onbetwiste vader des vaderlands.

Ook het leger kan en wil niet om de figuur van Aung San heen, maar laat niet na te onderstrepen dat 'dochter van' nog geen garantie is voor politieke kwaliteit of betrouwbaarheid.

In de permanente stroom van xenofobische aanvallen die de staatsmedia dagelijks over Suu Kyi uitstorten wordt nooit op de politiek van de NLD ingegaan, alleen op haar persoon. Met name het huwelijk van Suu Kyi met de Brit Micheal Aris is een veelgebruikt mikpunt van kritiek. Bij voortduring poogt het bewind haar voor te stellen als 'niet echt Birmees', wie trouwt er immers met een buitenlander en gaat buiten Birma wonen (tot 1988 woonde ze in Oxford, waar ze heeft gestudeerd). In een van de artikelen in het Engelstalige dagblad New Light of Myanmar schreef ene Sein Gyittu deze week: “De dochter houdt van het buitenland, leest buitenlandse bladen en bestelt Engels eten” - voor de schrijver voldoende bewijs dat ze niet deugt.

Suu Kyi raakte min of meer bij toeval in de politiek van haar vaderland verzeild. Begin 1988 kreeg ze het bericht dat haar moeder ziek was en reisde ze af naar Birma, waar op dat moment net de volksopstand tegen het bewind gaande was. Aanvankelijk hield ze zich op de achtergrond, maar zomer van 1988 kwam ze naar voren als een van de belangrijkste leiders van het verzet. Haar moeder overleed eind dat jaar; Suu Kyi had inmiddels besloten in de vaderlandse politiek te blijven.

De inspiratie voor haar politieke ideeën ontleende ze aan haar vader, die een vurig pleitbezorger van democratie was. Begin jaren veertig schreef Aung San: “De democratie is de enige ideologie die vrijheid garandeert.” Suu Kyi zegt in een van haar vroegere geschriften dat haar vader destijds de opbouw van een sterk leger propageerde. Maar hij zag ook de gevaren daarvan in, als 'verkeerde elementen' de overhand zouden krijgen.Waarom heeft het regime nooit gepoogd zich van haar te ontdoen, haar te laten 'verongelukken', zoals in dictaturen niet ongebruikelijk is? De reden is geloof en bijgeloof. 87 procent van de 45 miljoen Birmezen is theravada-boeddhist.

Het boeddhisme kent vijf geboden en een daarvan is: gij zult niet doden. Ook de leden van de regerende SLORC nemen het boeddhisme heel serieus. Zeker zo belangrijk als het boeddhisme is het animisme. Veel Birmezen vereren de 'nats', bovennatuurlijke wezens die bij voorkeur in hoge, wijdvertakte bomen huizen. Van Ne Win is bekend dat hij zeer bijgelovig is en tijdens zijn bewind niets deed zonder de nats te raadplegen. Het doden van de dochter van de vader des vaderlands, dat is de nats verzoeken.