Paaps en monsterlijk; Biografie van toneelschrijver Werner Schwab

Helmut Schödel: Seele brennt - der Dichter Werner Schwab. Uitg. Deuticke, 173 blz. Prijs ƒ 39,10

Weinig schrijvers zijn zo bekend geworden om hun openbare optredens als de Oostenrijker Werner Schwab. Hij poseerde als stadscowboy en literatuurtarzan, als dronken reus en popster. Wie er schuilging achter dat pantser van stoere onverschilligheid, reconstrueert Helmut Schödel in zijn biografie. Seele brennt: alleen al die titel klinkt als een alarmsignaal. Het liefst waren wij lezers in actie gekomen om Werner Schwab te redden, maar ach, dat probeerde zijn moeder ook al vergeefs. Zij stopte prentjes van Christus met de tekst Komm zurück! in de boeken van haar verloren zoon - waarop deze zich nog schuldiger ging voelen, nog meer ging drinken en nog verder van het rechte pad afdwaalde.

Al vroeg laat moeder Aloisia haar Werner weten dat hij haar leven heeft verknoeid. Schäme dich, dass du eine Ehe zerstört hast, noteert zij op een briefje dat ze achteloos op de keukentafel deponeert. Dat haar echtgenoot spoorloos verdween en haar met de vrucht van hun liefde liet zitten, dat verwijt zij niet de man, want die is onbereikbaar geworden, maar het aan haar overgeleverde kind. Gemakkelijk heeft de moeder het niet, dat is waar. Van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat maakt het boerenmeisje Aloisia de huizen schoon van rijke burgers in Graz. Het kind blijft alleen achter, in een kelderwoning met uitzicht op passerende benen.

Omdat Aloisia zonder de zegen van de kerk in het huwelijk trad en haar zoon dus uit zonde is geboren, meent zij dat moeder en kind samen voor hun misstap moeten boeten. Tegelijkertijd ziet ze zich als een martelares: net als de godvruchtige Erna in Schwabs drama Die Präsidentinnen benoemt Aloisia zichzelf tot presidente van het wereldleed. In deze drukkende atmosfeer begint het kind Werner te drinken. De jongen steelt Süssmosst uit de kelder van een oom en tante, rent dronken het bos in en wanhoopt omdat niemand notie neemt van zijn geschreeuw.

Werner Schwab heeft in interviews altijd gezegd dat hij zich niet voor zijn moeder interesseerde, dat hij geen contact meer met haar had. Volgens Schödel echter zocht hij haar vaak op en kwam zij zelfs trouw naar de premières van zijn toneelstukken kijken. Tot aan Schwabs dood op nieuwjaarsdag 1994 waren de twee verstrikt in een uitzichtloze haat-liefde-verhouding. Haat en liefde verbindt de schrijver eveneens met zijn figuren. Die zijn nijver, zuinig, vals, fascistisch, paaps en monsterlijk, maar ook deerniswekkend in al hun beperktheid.

Schödel sprak met de mensen die voor Schwab belangrijk waren: met Aloisia Schwab natuurlijk, met Werners voormalige vrouw Ingeborg en met hun zoontje Vinzenz. Want de solitaire dichter had wel degelijk een gezin. Op een foto zijn Vinzenz en zijn pa aan het wandelen, het regent, de zwarte boomskeletten dampen. Schödel licht toe dat de foto genomen is in het Stiermarkse dorpje Kohlberg. Bij dat dorp, in een donkere kloof, bewoonde het gezin een boerderij. Werner Schwab hield er bijen, geiten en schapen, en zo nu en dan maakte hij een praatje met Josef Trink, een zonderlinge keuterboer die model heeft gestaan voor het personage Hundsmaulsepp in het stuk Mijn hondemond.

Hoe Schwab, het kelderkind, met literatuur in aanraking kwam vertelt zijn biograaf heel mooi: de sleutel tot dit hoofdstuk heet professor Simchen. Moeder Aloisia werd conciërge in het huis waar Simchen woonde en Werner mocht soms in de bibliotheek van de professor rondsnuffelen. Schwabs lievelingsboek uit die tijd heet volgens Schödel Die Grausamkeit: mit besonderer Bezugnahme auf sexuelle Faktoren.

De slechts 34 jaar oud geworden Werner Schwab las en schreef niet om aan de dagelijkse verschrikkingen te ontsnappen. In zijn drama's overdreef hij die verschrikkingen juist teneinde er vanaf een zekere afstand grimmig om te kunnen lachen. De schrijver Helmut Schödel, een voor Die Zeit werkende Beier in Wenen, heeft minder humor dan zijn onderzoeksobject. Maar dat gebrek wordt ruimschoots gecompenseerd door een compacte, indringende stijl.

    • Anneriek de Jong