De bleke armen van Peps

In 1948 werd er geschokt gereageerd op Anna Blamans roman 'Eenzaam avontuur'. Tegenwoordig wordt er vooral gegnuifd over het werk van Blaman. “Haar stijl zou abominabel zijn en haar thema's zouden thuishoren in de fluweelzachte wereld van de damesroman.” Korte serie over boeken die eens een onuitwisbare indruk maakten.

Anna Blaman: Eenzaam avontuur. Uitg. Meulenhoff, 255 blz. Prijs ƒ 34,90.

Het woord wil vlees worden, de droom zoekt de daad. In Eenzaam avontuur, de roman die Anna Blaman in 1948 beroemd en berucht maakte, worden de personages aan stukken gescheurd door verlangens die oneindig veel groter zijn dan zijzelf. Wanhopig proberen ze zich vast te grijpen aan grote woorden: hart en ziel, liefde en eenzaamheid, leven en dood. Tevergeefs, die woorden betekenen op zichzelf niets. 'In waarheid', denkt Kosta, de schrijvende dromer, 'staat het woord alleen en in de leegte als een eenzame vogel in het firmament. Die leegte schreeuwt om leven, om vervullingen.'

Niets is zeker, binnen en buiten hen. In de liefde voor de ander, die ene, zien ze hun kans op verlossing. 'Geef toe, men is mens in z'n vrije tijd, of beter, in z'n verloren tijd, en ondertussen hunker je naar het fatum dat je tot man verheft, of tot vrouw.' Maar die ene blijkt niet één te zijn. Iedere hartstocht herbergt duistere gevoelens in zich, ongeremde geilheid, wreedheid, vernietigingsdrang. De fijngevoelige Kosta raakt zijn vrouw kwijt aan een botterik, de dameskapper Peps. Ongelofelijk is die liefde, voor zowel Kosta als Alide, maar ze blijkt toch onoverwinnelijk.

Rondom Kosta en Alide cirkelen de vrouwen die het heftige koor vormen van deze liefdestragedie: de vier vriendinnen die in het begin van de roman het vakantiehuisje naast het paar bewonen, de helderziende hospita van de detective, de verstoten vrouw van kapper Peps. Hun levens zijn gefnuikte levens. Of ze nu hitsig zijn, zoals Yolande, of introvert, zoals de lesbische Berthe, eenzaam zijn ze allemaal, opgesloten in de kerker van hun verlangens.

Kosta, de schrijver, de verliezer, bezweert met woorden. Hij schrijft een roman over de fatale liefde van een detective voor een gifmengster, een verhaal waarin steeds luidere echo's van zijn eigen leven doorklinken. Zijn liefde voor Alide sloopt hem, zet hem aan tot moord en zelfmoord; hij ontsnapt op het allerlaatste moment.

Eenzaam avontuur heet deze roman, maar Inferno was ook een passende titel geweest. De onwerkelijke wereld waarin Kosta en Alide en hun vrouwenkoor moeten leven doet denken aan de Hel van Dante: geregeerd door ongrijpbare machten dolen Blamans personages rond, omhuld door een dikke mist van onbegrip en misverstand, voor eeuwig hunkerend naar de verwezenlijking van hun diepste verlangens. Maar het woord wordt zelden vlees, en dan maar heel even. Dromen doen ze, dromen van geluk en waarheid, maar hun droombeeld vervliegt telkens wanneer ze er verlangend hun armen naar uitstrekken.

Zo nu en dan trekt de mist die hen omringt even op. Wat ze dan zien is te gruwelijk voor woorden: de dodelijke werkelijkheid. Op een meesterlijke manier confronteert de schrijfster de grote woorden in de hoofden van haar personages met de schraalheid van het dagelijkse bestaan. Lege straten, het pommade-haar van de dameskapper, slechte tanden, stinkadem, benauwde, mufruikende pensionkamers; de werkelijkheid in Eenzaam avontuur bestaat uit vale en grauwe oppervlaktes en uit details die zo prozaïsch zijn dat je je alleen maar nog dieper wilt terugtrekken in je eigen droomwereld.

Symbool voor de alledaagse hel op aarde in Eenzaam avontuur is de zaak van de dameskapper Peps, met zijn goedkope permanenten en roddelende meiden. Peps zelf is de afschuwelijkste man waarmee een echtgenoot zijn vrouw in bed kan voorstellen. Laf en lelijk is hij, maar hij heeft iets dat Kosta niet heeft, iets waar Alide maar niet los van kan komen. Is het seks? Ongetwijfeld, maar die schamele lichamelijkheid die Peps haar biedt, staat ook voor iets anders, iets dat ook zijzelf maar niet kan bevatten. Zoals Kosta zichzelf in de loop van de roman diep vernederd voor Alide, zo lijkt zijzelf in het ranzige bed van Peps op zoek naar de ergste waarheid over zichzelf.

Het kost geen moeite te bedenken waarom er in 1948 heftig op deze roman werd gereageerd: geschokt door degenen die terugschrokken voor zoveel nietsontziende lust en verlangen achter de keurig opgeschilderde na-oorlogse façade van burgerlijke ordelijkheid, gefascineerd door lezers die eindelijk bevestigd kregen dat zich onder die keurig aangeharkte en ingeperkte buitenwereld een smeulende vulkaan bevond; een werkelijkheid achter de werkelijkheid, groots en verzengend.

Tegenwoordig wordt er veel gegnuifd over het werk van Anna Blaman. Haar stijl zou abominabel zijn en haar thema's zouden thuishoren in de fluweelzachte wereld van de damesroman. Zelf wordt de schrijfster wel afgeschilderd als een gemankeerd gevoelsvrouwtje, een lesbiënne die veroordeeld was tot veel heldhaftig smachten in een tijd die zielig ongeemancipeerd was; niet echt iemand om te koesteren in een tijd waarin maar weinig mensen zullen durven beweren dat hun geluk volledig afhangt van een ander.

Allemaal onterecht. Eerst die stijl: het is waar dat Blaman niet mooi schrijft en ook dat haar zinnen vaak een hoge vlucht nemen naar abstracte vaagheden. Maar al die grote woorden die met zoveel aplomb aaneengeregen worden, krijgen in Eenzaam avontuur de kracht van bezweringen. Dat de woorden tekort schieten is een van de thema's van deze roman: maar het is het enige dat we hebben om onszelf en de ander duidelijk te maken wat we voelen. Blamans zinnen verbeelden de wanhopige, tevergeefse zoektocht van Kosta en Alide. Maar het decor waartegen deze zoektocht zich afspeelt is realistisch genoeg: een onwrikbare, gruwelijke realiteit.

Veel kwalijker is de beschuldiging van damesromantiek. Het proza van Blaman is niet dweperig. En het heeft gelukkig ook niets van het jolige relatierealisme waarvan zoveel post-feministische schrijfsters zich bedienen. Wat Eenzaam avontuur nu juist zo gedurfd maakt, ook wanneer je het bijna een halve eeuw na verschijning leest, is de bravoure waarmee Blaman het verlangen naar liefde allesoverheersend maakt - in een roman die bovendien verbluffend geraffineerd geconstrueerd is. Dat zovelen van ons, vrouwen en mannen, er in het diepst van ons wezen van overtuigd zijn dat in de liefde onze kans op verlossing ligt, is een waarheid die in de literatuur beschaamd is weggemoffeld in het genre van de boeket- en verpleegsterroman.

Maar anders dan zulke romantische lectuur maakt Blaman in Eenzaam avontuur de tragiek van die overtuiging voelbaar. Want de liefde verhindert ons onze geliefde te zien zoals hij of zij is. En ons eenzame verlangen doet ons vaak genoeg in de bleke armen van een Peps belanden. Toch geven we niet op, kunnen we niet opgeven. Net als Kosta en Alide weten we instinctief dat ons hart ook onze ziel is.

    • Bas Heijne