Leeuwarden als hofstad

Wie in het voormalige Stadhouderlijk Hof annex Koninklijk Paleis in Leeuwarden logeert kan zich een beetje stadhouder wanen. Bedrijfsleidster Jant de Vries heeft het gevoel vaak als ze door de hoofdingang van het als stadslogement ingerichte Hof naar binnen loopt. “Dit is mijn paleisje”, denkt ze stiekem in het immense trappenhuis, of kijkend naar de kristallen kroonluchters.

Twee eeuwen lang resideerden de stadhouders, de voorouders van koningin Beatrix, in Leeuwarden. Leeuwarden was hofstad van 1587 tot 1765. Het was een gouden tijd voor de Friese hoofdstad. Talloze patriciërs trokken erheen en de goud- en zilversmeden deden goede zaken. Na de dood van Willem van Oranje in 1584 kreeg Friesland zijn eigen stadhouder, Willem Lodewijk van Nassau (1560-1620). Hij betrok het stadhouderlijk paleis met zijn vrouw Anna van Oranje. Onder zijn bewind heerste er welvaart en hij was dan ook geliefd bij de Friezen die hem 'us Heit' noemden. De stadhouders Ernst Casimir, Hendrik Casimir I, Willem Frederik - die zichzelf per ongeluk doodschoot - en Hendrik Casimir II woonden daarna in het paleis. In 1687 werd in Leeuwarden de zesde Friese stadhouder Johan Willem Friso geboren. Hij trouwde met de Duitse prinses Maria Louise van Hessen-Kassel en ook hij betrok het Stadhouderlijk Hof. Twee jaar na zijn huwelijk, in 1711, verdronk Friso bij de Moerdijk toen zijn koets omsloeg. Zijn lichaam werd bijgezet in de Grote Kerk in Leeuwarden. Zes weken na zijn dood werd zijn zoon Willem Karel Hendrik Friso geboren(1711-1751). De 23-jarige Maria Louise trad op als regentes. Een tijdgenoot karakteriseerde haar als een 'met een mannelijke geest begaafde vrouw'. De Friezen waren dol op Maria, die ze liefkozend 'Marijke Meu' (tante Marijke) noemden.

Toen Maria in 1765 in Leeuwarden stierf, had Willem Karel Leeuwarden al verruild voor Den Haag, omdat hij voortaan als Willem IV de scepter ging zwaaien over alle Nederlandse gewesten. (Willem III was kinderloos gestorven). Friesland zorgde dus voor de voortzetting van de dynastie der Nassau's, die later in het koningshuis zou overgaan. De sporen van het hofleven zijn nog op veel plaatsen in de compacte binnenstad van Leeuwarden te aanschouwen. Op loopafstand van het hof ligt de Prinsentuin, een groot stadspark aangelegd als 'lusthof des vredes' door Willem Frederik. In de Grote of Jacobijnerkerk bevindt zich de grafruimte van de Friese Nassau's. Het paleisje van Marijke Meu is nu ingericht als keramiekmuseum 'Het Princessehof'.

Omdat zo weinig Friezen op de hoogte zijn van de vorstelijke geschiedenis van hun hoofdstad is dit jaar in Friesland uitgeroepen tot Nassaujaar. Er is een driedaags arrangement getiteld 'Vorstelijk onthaal', waarbij gasten in het Stadhouderlijk Hof 'prinsheerlijk' kunnen logeren in suites met de namen van vroegere bewoners: Anna van Oranje, Henriëtte Amalia, Willem Lodewijk, Johan Willem Friso. Bruidsparen kunnen de huwelijksnacht doorbrengen in de vroegere slaapkamer van de Koningin. Het hemelbed is toepasselijk opgesierd met een kroontje. (In 1881 werd het hof ambtswoning van de Commissaris des Konings en logeerden de Oranjes er tijdens bezoeken aan Friesland). In de Nassauzaal, die nu verhuurd wordt voor vergaderingen, hangen levensgrote schilderijen van de Nassau's. De portretten kwamen de Franse tijd ongeschonden door, doordat de Leeuwarder schilder Van der Kooi ze uit de lijsten haalde en ze verborg achter zijn bedsteedeuren.

De tentoonstelling 'Uit Koninklijk Bezit' die eerder te zien was in het Noordbrabants Museum, is nu verhuisd naar het Fries Museum in Leeuwarden. De expositie is hier aangevuld met voorwerpen van de Friese Nassau's, zoals het Meissen reisservies van Maria Louise. In een met groen fluweel bekleed koffertje liggen de gaaf gebleven theepot, de schenkkan, bordjes en een gouden lepel, mes en vork klaar voor gebruik. Ook de originele, in het Duits opgestelde trouwakte van Maria en Friso ligt in een vitrine. Aan de muur hangt een gravure, een allegorie op hun huwelijk, die indertijd als een soort affiche voor welgestelden vermenigvuldigd werd. Op de gravure brengen de kerk, de Nederlandse leeuw en de Staten van Friesland het pas getrouwde stel eer, onder het alziend oog van God.

Het Princessehof toont ter gelegenheid van het Nassaujaar een deel van de omvangrijke collectie Oranjekeramiek: aardewerk met afbeeldingen van Oranjevorsten, teksten en wapens. In het Gemeente-archief is een kleine expositie ingericht over 'De Nassau's in Leeuwarden' met ondermeer gravures en tekeningen. Leeuwarden is nu definitief de Nassaustad van Nederland, zo hopen de Friezen.

Informatie St. Kultuer en Toerisme yn Fryslân. Tel. 0582122351.

De exposities Uit Koninklijk Bezit in het Fries Museum en Oranje keramiek in het Princessehof duren t/m 1 sept.

    • Karin de Mik