Iedereen zijn eigen Times

Een eeuw geleden verscheen de eerste editie van de Times Atlas. Hoewel in de gloednieuwe jubileumeditie een onbegrijpelijke blunder staat, wordt hij nog altijd beschouwd als de beste atlas ter wereld.

The Times Atlas of the World. Concise edition. Times Books, London 1995 Prijs: ƒ 127,00.

Toen het Britse wereldrijk, dat zich over de hele aardbol uitstrekte, eind vorige eeuw vaste vormen begon aan te nemen en de Britse pers daar uitgebreid over rapporteerde, wisten veel krantenlezers niet waar al die nieuwe bezittingen lagen. Daarom besloot het dagblad The Times honderd jaar geleden een eigen atlas uit te brengen: The Times Atlas of the World. Omdat de beste cartografen in die tijd in Duitsland te vinden waren, liet The Times zijn atlas daar produceren. De eerste editie was een Engelse versie van de Duitse Allgemeiner Handatlas, telde 130.000 plaatsnamen en werd een groot succes.

Na de Eerste Wereldoorlog ging The Times samenwerken met de firma Bartholomew in Edinburgh. Daar kreeg de atlas een nieuw gezicht dat het handelsmerk van de Times Atlas zou worden en hem zijn gedistingeerde karakter zou geven. Het meest opvallende kenmerk was de reliëfweergave met zijn subtiele kleurschakeringen. Deze cartografische techniek, een vinding van Bartholomew, werd in 1922 in de Times geïntroduceerd. Sindsdien groeide The Times Atlas of the World uit tot de Rolls Royce onder de wereldatlassen.

Splinternieuw

Om de honderdste verjaardag van de Times Atlas te vieren is van de 'concise edition' uit 1972 (130.000 namen) een gloednieuwe (zevende) editie verschenen. In tegenstelling tot eerdere nieuwe edities zijn alle kaarten splinternieuw. Dat moest ook wel, want de stijl van de cartografie (kleurstelling, belettering) is ingrijpend gemoderniseerd, hoewel er van een breuk met het cartografisch verleden geen sprake is. Ook sleept de Times zijn koloniale erfenis niet langer met zich mee: de gebieden die vroeger deel uitmaakten van het Britse wereldrijk hebben heel wat atlasruimte moeten afstaan aan Oost-Europa, Midden- en Zuid-Amerika en vooral het Verre Oosten.

Het bijzondere van deze atlas is dat hij helemaal ontwikkeld is op basis van digitale databases. Er zijn al wel meer digitaal geproduceerde atlassen, maar niet in het topsegment van de markt. De meeste toonaangevende atlasmakers maken wel gebruik van computers, maar tekenen hun kaarten nog steeds met de hand omdat digitaal geproduceerde kaarten niet voldoen aan hun hoge kwaliteitseisen.

Ad van Holten, hoofd van Wolters-Noordhoff Atlasprodukties in Groningen, is nog steeds niet te spreken over de reliëfweergave per computer. Die vindt hij “te doods”. Daarnaast heeft de computer nog altijd problemen met de toepassing van het generalisatieprincipe, het belangrijkste beginsel binnen de cartografie. Daarbij gaat het om het vereenvoudigen, vergroten, verbreden, verplaatsen, samenvoegen, weglaten, symboliseren, benadrukken en karakteriseren van elementen uit de werkelijkheid. Afhankelijk van het doel en de schaal van een kaart worden daarvoor vooraf richtlijnen opgesteld. Als computers deze moeten toepassen, leidt dat tot andere resultaten dan wanneer mensen dat doen. Blijkbaar zit er een grote mate van subjectiviteit in de toepassing van identieke richtlijnen.

Ook Alex Elder, verantwoordelijk voor de cartografie van de Times Atlas, is van oordeel dat “de computer niet in staat is de look and feel van de traditionele kaarten na te bootsen”. De commerciële realiteit dwingt totkostenbesparingen. Elder: “Onze nieuwe atlas hebben we met vijftien mensen binnen één jaar gemaakt. Terwijl alle kaarten nu geheel nieuw zijn.”

Dat de Times eerder dan Wolters-Noordhoff en andere atlasmakers met een digitaal gemaakte atlas kon komen, komt ook doordat men daar geen reliëfschaduwering toepast, een techniek die moeilijk te digitaliseren is. Bij reliëfschaduwering moet schaduwwerking een driedimensionale indruk van het reliëf op te roepen. Meestal plaatst wordt daartoe een denkbeeldige lichtbron in het noordwesten geplaatst. De hellingen aan de schaduwzijde worden donkerder weergegeven naarmate ze steiler zijn.

Hoewel de Times reliëfschaduwering decennia lang heeft afgewezen omdat de leesbaarheid van kaarten erdoor zou verminderen, wil Elder deze techniek binnenkort alsnog gaan toepassen: “Onze klanten vragen erom, we zouden gek zijn als we met hun wensen geen rekening zouden houden.” Met Van Holten vindt hij dat op dat punt de kwaliteit van handmatige methodes nog niet te evenaren is. “We experimenteren met digitale reliëfschaduwering, maar zijn over de resultaten nog niet tevreden. Eerst moeten we een goed DEM van de hele aarde hebben, een digital elevation model. Helaas is dat er nog niet. Wel hebben we in onze nieuwe atlas de oceanen met deze techniek weergegeven. Maar perfect is die niet.”

De Times Atlas laat zich voorstaan op zijn 'ongeëvenaarde nauwkeurigheid en gedetailleerdheid', zijn 'uitgebreide research en tienduizenden bronnen'. Vroeger had men daarvoor een eigen cartographic intelligence network, dat rapporteerde over een nieuwe wegen, spoorlijnen, stadsuitbreidingen, grenscorrecties en veranderde plaatsnamen. Tegenwoordig heeft men de digitale database die voortdurend wordt geactualiseerd, maar het netwerk van individuele corresponten bestaat nog steeds. Onder andere omdat de informatie van nationale cartografische instanties niet altijd klopt. Elder: “We hebben wel eens wegen van officiële kaarten overgenomen waarvan later bleek dat ze niet bestonden.”

Veerboot

Of de informatie in een atlas betrouwbaar en actueel is, kun je altijd het beste controleren aan de hand van kaarten van gebieden die je goed kent. Wat dat betreft liepen de kaarten van Nederland in de laatste editie van de Times, die een paar jaar geleden uitkwam, ver achter. Zo telde Nederland nog elf provincies, werd nog aangekondigd dat de Markerwaard zou worden ingepolderd en waren autosnelwegen die er al meer dan tien jaar lagen, en stadsuitbreidingen als de Bijlmermeer, nog niet ingetekend. Gelukkig zijn deze tekortkomingen in deze nieuwe editie weggewerkt. Maar de Times presteert het wel om de veerboot van Amsterdam naar Kristiansand via het Markermeer, de dijk tussen Lelystad en Enkhuizen, het IJssselmeer, de Afsluitdijk, de Waddenzee, tussen de zandplaat Richel (die te ver naar het oosten is getekend) en Vlieland door, koers te laten zetten naar Noorwegen.

Na honderd jaar is de Times het digitale tijdperk binnengestapt. Dat er over een eeuw nog atlassen in deze vorm bestaan, lijkt onwaarschijnlijk. De Times heeft in 1994 al een World map and database uitgebracht en werkt nu aan atlas op CD-ROM. Atlassen op CD-ROM die qua informatie kunnen wedijveren met de Times, zijn er nog niet. Daarvoor is de geheugencapaciteit van de huidige generatie CD-ROMs te beperkt. Ook onderzoekt men de mogelijkheden om de eigen database via Internet beschikbaar te stellen aan klanten die daarmee kaarten kunnen maken die op hun specifieke behoeften zijn toegesneden.