Aardgas uit het achtste wereldwonder

Koning Harald van Noorwegen opende onlangs in Kolsness, aan de Noorse westkust, de fabriek waar het aardgas uit het Noordzeeveld Troll wordt verwerkt. Deze terminal die een oppervlakte van zestig voetbalvelden beslaat, is gebouwd op een eilandje vlakbij de kust. Van hieruit gaat het Noorse gas via pijpleidingen naar Duitsland en België.

Voor de bruggen, tunnels en hoge elektriciteitsmasten kwamen, was de natuur hier ongerept. De gasfabriek zelf, op het eilandje voor de kust, is vanaf het land niet zichtbaar. Maar de kinderen van een school in de gemeente Oygarden hebben nog niet leren leven met de hoogspanningskabels die hoog boven het schoolplein hangen. 'Hoogspanning levensgevaarlijk' stond op de borden waarmee ze demonstreerden toen koning Harald voorbij kwam om de fabriek in Kolsness officieel in gebruik te stellen. Het protest tegen de vooruitgang leek zinloos: de meterslange gasvlam uit de honderdveertig meter hoge schoorsteen van Kolsness zal voortaan dag en nacht branden.

De fabriek in Oygarden is het on shore gedeelte van het Troll-gaswinningsproject. In 1979 ontdekte Shell zestig kilometer voor de Noorse kust ter hoogte van Bergen een gasveld dat veertig procent van de Noorse gasexport voor zijn rekening zal nemen. De ontdekkers noemden het naar trollen, wezens uit de Noorse mythologie die groot, lelijk en soms gevaarlijk zijn. Zo werd aanvankelijk immers tegen het Troll-project aangekeken, vertelt directeur Chris Fay van Shell in Groot-Brittanië.

Het vinden van een van de grootste gasvelden ter wereld was één ding, het gas eruit krijgen een tweede. Talloze problemen doemden op, waardoor het tot 1 oktober dit jaar zal duren, zeventien jaar na de gasvondst, voordat het trollengas door Europese fornuizen en kachels stroomt. Ter vergelijking: de bel onder Slochteren werd in 1959 ontdekt en het duurde maar vier jaar voordat dit gasveld, dat twee keer zo groot is als Troll, kon worden geëxploiteerd. Maar het Nederlandse gasveld ligt dan ook niet zestig kilometer voor een grillige rotskust, 1.400 meter onder de 300 meter diepe zeebodem.

Het Noorse kustlandschap is even aantrekkelijk voor de natuurliefhebber als problematisch om gas 'aan te landen', zoals dat in jargon heet. Aanvankelijk werd overwogen om de gasverwerking op het produktieplatform zelf te laten plaatsvinden. Van daaruit zouden dan pijpleidingen lopen naar heel wat eenvoudiger aanlandpunten in het noord-Duitse Emden en het Belgische Zeebrugge. De voorziene produktie was echter zo omvangrijk dat Shell besloot tot een splitsing: een boor- en produktieplatform dat het gas uit de bodem zou halen en een terminal aan de kust. Ruim dertig miljard Noorse kronen werden ervoor uitgetrokken, bijna negen miljard gulden. Onlangs droeg Shell Noorwegen het Trollproject over aan Statoil, het olie- en gasbedrijf van de Noorse staat. Alles bij elkaar - onderzoek vooraf, boringen, platform, fabriek en pijpleidingen naar Europa - hangt een prijskaartje van 26 miljard gulden aan het Trollproject.

De Noren putten zich uit in superlatieven om het project te beschrijven dat in hun beleving het menselijke bevattingsvermogen bijna te boven gaat. Het Troll-platform is het grootste gas/olieplatform ter wereld, het grootste bouwwerk dat ooit is vervoerd en met 472 meter een van de hoogste constructies ter wereld. Het gevaarte moet vijftig tot maximaal zeventig jaar lang de soms dertig meter hoge golven in de Noordzee weerstaan, want zo lang duurt het voordat de 1.300 miljard kubieke meter gas uit het Troll-veld zijn gehaald. Met het gas kan in tien procent van de Europese behoefte worden voorzien. Elke drie seconden wordt op het platform de jaarbehoefte van één huishouden aan gas omhoog gehaald. Om dit alles mogelijk te maken is een uit vier pilaren bestaande betonnen constructie gebouwd, goed voor vijftien Eifeltorens aan staal en de fundering van een stad met 50.000 inwoners aan beton. Voor de Noren is het Trollplatform het 'achtste wereldwonder'.

Het Troll-platform is volgens de Britse projectleider Mike Steere van Shell Noorwegen maar één onderdeel van het drieledige project. De bouw en plaatsing van het platform was volgens Steere 'the easy bit'. Technisch interessanter was volgens hem de bouw van de on shore gasverwerkingsfabriek en het leggen van de pijpleidingen.

De achthonderd kilometer lange leiding naar Europa die over drie jaar klaar moet zijn, is overigens weer een eenvoudige klus in vergelijking met het kleine stukje van het platform naar de fabriek. Vooral de laatste 3,6 kilometer was een uitdaging. Bij de gasverwerkingsfabriek in Kollsnes lopen de rotsen vrijwel loodrecht naar beneden de zee in. Bovendien teisteren metershoge golven de kust voortdurend. De gasleidingen zijn daar dan ook onder de zeebodem gelegd, 236 meter onder zeeniveau, in tunnels van acht meter hoog en negen meter breed.

Vanuit Kollsnes wordt het gas richting Europa getransporteerd. Om de afstand naar Emden en Zeebrugge in een week te overbruggen moet flinke druk achter het gas worden gezet. Die druk komt van gasgestookte compressoren, ook al weer de grootste ter wereld, die een grote CO2-emissie genereren. Het Noorse ministerie van Industrie en Handel heeft becijferd dat het transport van één miljard kubieke meter gas goed is voor een CO2-uitstoot van 0,2 miljoen ton. Gas is een milieuvriendelijke brandstof, zodat per saldo in Europa van een verlaging van de CO2 uitstoot sprake is, zo hebben ambtenaren van het ministerie berekend. Die reductie vindt evenwel niet in Noorwegen plaats, maar in de landen die het gas van de Noren kopen: Duitsland, Spanje, Oostenrijk, Groot-Brittanië, België en Nederland. De Noren accepteren de forse CO2-belasting van hun milieu die gepaard gaat met de verwachte jaarlijkse produktie van 45 miljard kubieke meter.

Snorre Jensen is vice-president van de Noorse staatsoliemaatschappij Statoil die de exploitatie van het Troll-gasveld voor zijn rekening gaat nemen. Hij bevestigt dat de milieudruk op Noorwegen, vooral in de omgeving van Oygarden en Bergen, flink zal toenemen. “Maar vergeet niet dat we hier heel wat kunnen hebben”, zegt hij. Noorwegen is een zeer dun bevolkt land en haalt de energie die het zelf nodig heeft, uit vijftig waterkrachtcentrales die geen belasting van het milieu veroorzaken. Al het gas van Troll zal worden geëxporteerd en 'daar krijgen we enorm veel geld voor terug', is de balans van Jensen.

“De minister van Financiën zal zijn lachen niet kunnen houden als hij al dat geld in zijn lege schatkist ziet rollen”, declameerde Lisa Fjortold, een in Noorwegen bekende actrice bij de openingsplechtigheid. “Trillions of Crowns / Sparkling over land and towns.” De marktwaarde van het Troll-veld wordt door de Noorse regering geschat op zeven- à achthonderd miljard kronen. Zeshonderd miljard, ruim 160 miljard gulden, komt uiteindelijk bij de lachende minister van Financiën terecht. Geen wonder dat zijn collega van Industrie en Handel, Jens Stoltenberg, verklaarde: “Moeder Natuur is gul geweest voor Noorwegen.” Het land stond al op de zesde plaats van de olieproducerende landen en zal mettertijd nummer twee worden op de Europese ranglijst van gasproducenten, na Rusland.

Het Scandinavische land passeert daarmee Nederland, dat een van de zes afnemers is van het Noorse gas. De Groningse Gasunie heeft afnamecontracten gesloten ter grootte van 2 miljard kubieke meter gas in 1999 oplopend tot 3,6 miljard in 2005, zo'n zeven procent van al het gas dat Nederland verbruikt. Het Trollcontract verdubbelt de hoeveelheid gas die Nederland van Noorwegen afneemt. Dat had meer kunnen zijn als de gasleiding van Troll via Kollsnes aan land was gekomen in Delfzijl in plaats van in het Duitse Emden. Dan had Nederland niet alleen wat meer aan de distributie naar zuidelijker landen kunnen verdienen, maar dan was het ook meteen het centrum van het Europese gasnet geweest. Vanuit de Groningse gasbel wordt immers ook het nodige naar andere Europese landen geëxporteerd.

Jensen van Statoil moest het doorslaggevende advies uitbrengen over wat de beste aanlandingsplaats zou zijn: Emden of ergens in Groningen of Noord-Holland (Callantsoog). De 'milieubeweging van de Waddenzee' lag erg dwars, vond Jensen. Maar dat was niet de doorslaggevende reden want ook de Duitse Waddenlobby zat ook niet stil. Een zeven kilometer lange tunnel moest onder het Duitse deel van de Waddenzee aangelegd worden om milieuvriendelijk in Emden aan te landen. De tunnel is op de groei aangelegd: er is ruimte voor een derde gasleiding. Bij Emden is voorzien in een enorme opslagcapaciteit voor het Noorse gas. Pas na twintig jaar export gaat de meter van de exportinkomsten overigens pas echt lopen, zo voorziet Statoil.

Inmiddels overzien de burgers van Oygarden het heil dat het grootste gasveld en de beste technologie van Noorwegen hen heeft gebracht. Trots meldt de optimistische burgemeester Polv Svein Rougno van Oygarden hoeveel werkgelegenheid Shell en Statoil zijn gemeenschap hebben gebracht. Voor het Trollproject een aanvang nam, waren er 185 mensen werkloos en dat waren er nog maar 60 vorig jaar, aldus Rougno, wiens dorp dankzij Shell ook een museum rijker is geworden (kosten 7,6 miljoen kronen ofwel 0,0076 procent van de totale uitgaven voor Troll). Sinds afgelopen Kerstmis kunnen de Troll-mensen helemaal geen kwaad meer doen. Toen hadden de medewerkers van Shell de gehele schoorsteen waar de lange gasvlam uit brandt, volgehangen met lichtgevende kerstversiering. Verlegen lachend kijkt de burgemeester naar de grond: “Zo'n Kerstmis hadden we hier nog nooit gehad.”