Een wijze les: belast het gouden kalf

Stel dat de tien rijkste mannen van de wereld hutje bij mutje doen en met elkaar afspreken hun gehele vermogen in aandelen van de BV Nederland te beleggen. Welk belang zouden zij dan kunnen nemen? Het Amerikaanse zakenblad Forbes publiceert jaarlijks een lijst met alle miljardairs in de wereld.

Ook dit jaar wordt die aangevoerd door Bill Gates. De Amerikaan is in zijn eentje goed voor meer dan dertig miljard gulden. De tien rijkste miljardairs bezitten op dit moment samen 192 miljard gulden.

Tot nu toe was de 'waarde' van Nederland onbekend. De nationale boekhouding gaf alleen een jaarlijkse verlies- en winstrekening. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceert de uitkomsten ervan in de Nationale rekeningen (NR). Zij geven onder andere een beeld van de waarde van de binnenlandse produktie en van de daarmee door werknemers en kapitaalverschaffers verdiende inkomens. In 1996 genereert de BV Nederland een nationaal inkomen van 660 miljard gulden.

De NR laten tevens zien welk deel van het verdiende inkomen wordt overgeheveld naar uitkeringsontvangers, gepensioneerden en de overheid. Over de omvang van het nationale vermogen was daarentegen tot voor kort niets in de NR te vinden. Dit gaat veranderen, nu het CBS onlangs voor het eerst een nationale balans heeft opgesteld. Net als de balans van een willekeurige besloten vennootschap vermeldt deze de vermogenswaarde van de BV Nederland.

Deze allereerste balansopstelling (voor 1990) vermeldt voor grond, woningen, fabrieken en kantoren, wegen, tunnels en dijken een totale waarde van 1785 miljard gulden. De waardevermindering van oudere panden is hierbij al afgetrokken via de post 'afschrijvingen'. Bij dit bedrag moet de waarde van machines, voorraden en vervoermiddelen (433 miljard gulden) worden opgeteld. Het CBS raamt de waarde van onze aardgas- en olievoorraden op 51 miljard. In de vaderlandse bodem aanwezige steenkool telt niet mee, omdat die voorlopig niet rendabel winbaar is. Wat Nederlanders aan elkaar verschuldigd zijn (leningen, obligaties en kapitaaldeelname via aandelen) is gelijk aan wat zij van elkaar te vorderen hebben. Uiteraard heeft het CBS beide posten tegen elkaar weggestreept. Wanneer mede rekening wordt gehouden met de nationale goudvoorraad, blijkt ons land per saldo 108 miljard van het buitenland tegoed te hebben. Die vordering telt wèl mee als nationaal vermogen. Al met al toont de balans een netto nationaal vermogen van 2377 miljard gulden (in 1990). Sindsdien is het vermoedelijk aangegroeid tot ongeveer drie biljoen gulden. Hieruit volgt dat de tien rijkste mannen ter wereld met hun vermogen van 192 miljard dit jaar slechts zes procent van het aandelenkapitaal van de BV Nederland zouden kunnen opkopen.

In werkelijkheid is Nederland overigens méér dan drieduizend miljard gulden waard. Zo staat het nationaal kunstbezit niet op de balans. De collecties van onze musea zijn talloos veel miljarden waard, maar het CBS aarzelt op de Nachtwacht en de collectie van het Van Gogh-museum een prijskaartje te hangen. Natuurterreinen zijn gewaardeerd op een kwart van de gangbare prijs van landbouwgrond. Gebieden zoals de Bosplaat en de Vliehors hebben evenwel een onschatbare meerwaarde. Ook die heeft het CBS buiten beschouwing gelaten. De waarde van het menselijk kapitaal - zeg maar het bedrag dat Nederland in zijn kunstenaars, sportlieden en de rest van de beroepsbevolking heeft geïnvesteerd - prijkt evenmin op de nationale balans. Verder zijn duurzame consumptiegoederen van gezinnen niet meegeteld, zoals de waarde van kleding, inboedel en personenauto's. Desgevraagd heeft drs. Verbiest van het CBS, rekening houdend met slijtage, de waarde van deze bezittingen van gezinnen becijferd op 215 miljard gulden (stand eind 1994).

Zelfs uitgaande van het 'smalle' vermogensbegrip dat de statistici hanteren, bezat elke inwoner van Nederland vijf jaar geleden al 158.000 gulden vermogen. Het gezin van een modale werknemer met twee jonge kinderen die bruto 50.000 gulden per jaar verdient, was dus goed voor zes ton. Bijna geen enkel Nederlands gezin voelt zich zo rijk. Dit komt, doordat een groot deel van het nationale vermogen niet aan huishoudens valt toe te rekenen. Zo bezit de overheid ondanks de torenhoge staatsschuld netto 330 miljard. Dat vermogen is als het ware collectief eigendom van de gezamenlijke belastingbetalers. Bovendien vergeten werknemers en zelfstandigen in de regel rekening te houden met de waarde van hun besparingen die zijn ondergebracht bij pensioenfondsen en levensverzekeraars.

De modale man woont in een huurhuis, dat doorgaans eigendom is van een woningcorporatie. Ook de eigendom van de sociale-woningvoorraad valt moeilijk aan individuen toe te rekenen. Het wèl toerekenbare vermogen is verder zeer ongelijk verdeeld. Vandaar dat ondanks een nationaal vermogen van aanzienlijk meer dan drie biljoen gulden miljoenen huishoudens nauwelijks een aanwijsbaar persoonlijk vermogen bezitten. Honderdduizenden huishoudens staan zelfs rood: zij hebben meer schulden dan bezittingen.

De balans van het CBS levert nòg een interessant gegeven op. Van het nationaal vermogen van meer dan 3000 miljard gulden wordt slechts 200 miljard door vermogensbelasting (VB) getroffen. Bij een tarief van 0,8 procent brengt de VB namelijk niet meer dan 1,5 miljard op. Meer dan 2,8 biljoen gulden, of zeker 94 procent van het nationaal vermogen, blijft dus onbelast. Deels is dit verklaarbaar. Veel kleinere vermogens en de waarde van pensioenrechten vallen onder diverse vrijstellingen in de VB.

Verder betalen alleen mensen van vlees en bloed vermogensbelasting. Dus het vermogen van de overheid en de woningcorporaties blijft buiten schot. Het verdient overweging een groter deel van het nationale vermogen in het net van de fiscus te vangen. Andere belastingen, zoals die op arbeid, kunnen dan omlaag, zonder dat de schatkist schade lijdt. Het gevolg is dat produktie en werkgelegenheid extra toenemen. Wijze les die de nationale balans leert: belast het gouden kalf.