'Dutchbat had in Srebrenica meer kunnen doen'

DEN HAAG, 6 JULI. Elisabeth Rehn bleef voorzichtig, maar was wel duidelijk: het Nederlandse VN-bataljon in Srebrenica had meer mogen doen voor en na de val van de moslim-enclave om vluchtelingen te beschermen dan feitelijk is gebeurd.

De speciale rapporteur van de commissie voor de rechten van de mens van de VN, getuigde gisteren als amicus curiae - belangeloos raadgever - voor het VN-tribunaal voor oorlogsmisdaden in voormalig Joegoslavië. Ze was gevraagd om in de hoorzittingen over de aanklachten tegen Radovan Karadzic en Ratko Mladic toelichting te geven op de politiek van etnische zuiveringen in Bosnië in het algemeen en de massa-executies na de val van Srebrenica in het bijzonder.

Over de val van Srebrenica en het verdwijnen van, volgens Rehn, zeker 3.000, maar mogelijk 8.000 moslim-vluchtelingen, verwees ze naar het rapport van haar voorganger, de voormalige Poolse premier Tadeusz Mazowiecki, die grootschalige executies meldde. Mazowiecki vond het dermate onbegrijpelijk dat een zo omvangrijke massaslachting niet was voorkomen, dat hij opstapte als VN-rapporteur. Rehn wilde gisteren niets afdoen aan het rapport van haar 'eminente' voorganger. Slechts een aantal waarnemingen was volgens haar inmiddels door de werkelijkheid achterhaald. Gevraagd of de gebeurtenissen in Srebrenica hadden kunnen worden voorkomen, antwoordde ze dat ze alle rapporten over de val van de enclave had gelezen, ook dat van het Nederlandse parlement. “Ik vraag me af of de Nederlanders hun mandaat niet al te letterlijk hebben opgevat en hun macht niet uitsluitend voor hun eigen protectie hebben aangewend”, zei Rehn. “Maar iedereen wist dat er onvoldoende troepen waren om de veilige gebieden te beschermen.”

Het levende bewijs van massa-executies in Bosnië vorig jaar juli, na de inname van de moslim-enclave Srebrenica door de Bosnische Serviërs, lijkt Drazen Endremovic. Deze 25-jarige ex-soldaat van het tiende sabotage-detachement van het Bosnisch-Servische leger, zat gisteren angstig in de getuigenstoel van het VN-tribunaal voor oorlogsmisdaden in voormalig Joegoslavië, af en toe gepijnigd zijn ogen sluitend terwijl hij met trillende stem zijn verhaal deed. Endremovic zegt onder dwang deel te hebben uitgemaakt van een executiepeloton dat op 16 juli op een stuk grond naast een boerderij in Pilica, nabij Zvornik, 1.000 tot 1.200 moslim-vluchtelingen uit de enclave van Srebrenica heeft doodgeschoten. Hoeveel mensen hij precies heeft vermoord, weet hij niet en wil hij ook niet weten. Hij is er alleen maar zeker van dat ze 's morgens begonnen de moslims in rijen van tien in de rug dood te schieten en dat ze ergens in de middag ophielden.

Pag.5: Moslims in bussen naar executie

De moslims - mannen van “zeventien tot zestig” - werden aangevoerd in bussen. De mannen in de eerste bus werden nog geblinddoekt en met vastgebonden handen opgesteld. Bij de overige 16 tot 20 bussen werd dat achterwege gelaten. De chauffeurs van de bussen - volgens Endremovic argeloze burgers die in shock toekeken - kregen een geweer in de handen gedrukt met de opdracht elk ten minste één moslim te doden, zodat ze niet zouden kunnen getuigen. Endremovic kreeg te horen dat hij bij de moslims kon gaan staan wanneer hij bezwaren had tegen de executies. “Ik wist dat ze hun dreigement waar zouden maken. Elke commandant had de vrije hand militairen die tegenstribbelden standrechtelijk te executeren.” Endremovic is door het tribunaal aangeklaagd voor moord. Hij heeft zichzelf schuldig verklaard en zal veroordeeld worden. Wegens de psychische problemen waarmee hij kampt zal dat niet volgende week gebeuren, zoals was voorzien, maar op een nog nader te bepalen datum.

Een andere ooggetuige van de moorden was A., die uit vrees voor represailles anoniem blijft. Deze man uit Srebrenica werd op een miraculeuze wijze niet geraakt door de kogels van het executiepeloton in Kravica, ten noorden van Srebrenica. Hij bleef liggen op de grond, verroerde zich niet terwijl het ene na het andere lijk op hem viel. Slechts wanneer de soldaten rustpauzes namen of wanneer een vrachtwagen met moslims arriveerden, durfde hij te kijken. A. zei op het executieveld Mladic te hebben waargenomen, met andere officieren. “Hij stond te kijken hoe de executies verliepen. Ik heb Mladic in totaal zes keer gezien: een aantal keer in Srebrenica, waar hij zich voorstelde en zei dat we niets te vrezen hadden; op een voetbalveld waar we geconcentreerd werden en waar hij zei dat we spoedig zouden worden uitgewisseld en later op het executieveld.” Tot diep in de avond hadden volgens A. soldaten tussen de lijken gelopen om te controleren of iedereen dood was. “Soms riepen ze dat levenden moesten roepen om medisch verzorgd te worden. Degenen die zich meldden werden meteen gedood.” A. kroop 's nachts onder de lijken uit en verdween.

De twee nieuwe advocaten van Radovan Karadzic die zich gistermorgen meldden met de mededeling dat het tribunaal in strijd met zijn eigen regels handelt door de hoorzitting te houden, verklaarde later voor de pers dat Karadzic erop uit is de wereld te overtuigen dat hij onschuldig is. “Maar dat moet wel gebeuren aan de hand van regels die fair zijn”, aldus de Amerikaanse advocaat Edward Medvene, die samen met de eveneens Amerikaanse advocaat Thomas Hanley Karadzic vertegenwoordigt.

Volgens Medvene is er geen bewijs dat Karadzic verantwoordelijk is voor de misdaden waarvan hij beschuldigd wordt (genocide, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid). Opmerkelijk was dat Karadzic niet langer de jurisdictie van het gehele tribunaal in twijfel trekt. “Evenmin wordt bestreden dat in Bosnie gruwelijkheden hebben plaats gehad”, aldus Medvene. Waar het volgens de advocaat om gaat, is wie verantwoordelijk is voor de misdaden. “Wij willen weten welke bewijzen het tribunaal heeft.” Maar toegang tot de documenten werd geweigerd, “tot het moment waarop uw cliënt persoonlijk verschijnt”, aldus de Franse rechter Jorda.

    • Z.C.A. Luyendijk