Het Nationale Ballet herdenkt Balanchine met spirituele dans

Het Nationale Ballet in het Balanchine Festival met muzikale medewerking van het Nederlands Balletorkest o.l.v. Nicolette Fraillon. Gezien: The Four Temperaments (Hindemith), De Verloren Zoon (Prokofjev) en Symphonie in C (Bizet); 3 juli, Muziektheater Amsterdam. Inf.: 020-5518225.

Voor de zomerbespeling van het Muziektheater heeft Het Nationale Ballet een greep gedaan in de welgevulde kast waarin 26 balletten van Balanchine liggen opgeslagen. Dat is het grootste aantal werken van deze vermaarde in 1983 overleden Russisch/Amerikaanse dansschepper en vernieuwer bij een Europees gezelschap. Regelmatig worden die balletten in de programma's opgenomen al zijn er enkele al vele jaren niet meer te zien geweest.

De negen werken die van 3 tot en met 13 juli verdeeld over drie programma's worden uitgevoerd, bieden een fraai overzicht van Balanchine's meesterschap in het 'arrangeren' van op de klassieke techniek gebaseerde dans. Het woord creëren werd door de diep religieuze Balanchine ten aanzien van zijn choreografieën nimmer gebruikt. 'God creëert, ik arrangeer', was een van zijn bekende uitspraken.

Hoewel in structuur en in gebruikte passen altijd duidelijk de bron te traceren is waaruit Balanchine putte, namelijk de Russische balletkunst uit het eind van de vorige eeuw, voegde 'Mr. B.' daar zoveel vernieuwende elementen aan toe dat zijn choreografieën onmiskenbaar 20ste-eeuws zijn en even onmiskenbaar van zijn hand. Hij doorbrak de harmonische vormen en de romantische benadering van de traditionele klassieke dans en verrijkte die met hoekige armbewegingen, scheef gekantelde bekkens en uit het lood hangende torso's. Snelheid, een sportief aandoende energie, complex voeten werk en hoog opzwiepende benen, niet alleen voor solisten maar zeker in een zelfde hoge mate voor het corps de ballet, zijn bepalende kenmerken, evenals de vaak als kruip- en sluipdoor betitelde formaties. Voor de nu gepresenteerde serie is gekozen voor de abstracte muziekballetten The Four Temperaments, Kammermusik no. 2, beide op de gelijknamige muziek van Hindemith, Agon, Symphony in three Movements en Violin Concerto, op composities van die naam van Igor Stravinsky, Tsaikovski's Theme and Variations en Serenade en het verhalende ballet De Verloren Zoon waarvoor Prokofjev de muziek schreef.

Balanchine heeft zeer weinig verhalende balletten gemaakt. De Verloren Zoon uit 1929 en La Somnambule uit 1934 behoren tot het Nationale Ballet repertoire. Hoe historisch belangwekkend ook, de tand des tijds heeft danig aan De Verloren Zoon met zijn vele expressionistische en panomimische gedeelten geknaagd en biedt - op de titelrol na - weinig opwindends.

Het dansen van Balanchine-balletten vraagt van de uitvoerenden een atletische, onopgesmukte aanpak. Vaart, virtuositeit, lef en een groot gevoel voor structuur en ritmische dynamiek van de muziek zijn absoluut nodig. Lang niet altijd wordt door iedereen het vereiste niveau en vanzelfsprekendheid bereikt, hoe capabel in andere opzichten de dansers ook zijn. In de voorstelling en het programma dat ik zag bleek Het Nationale Ballet echter goed op dreef te zijn en was er een verrassende hoeveelheid spiritualiteit, technisch kunnen en muzikale en dynamische frasering te zien, vooral bij Sofiane Sylve, Jahn Magnus Johansen, Yumiko Takashima (in Symphony in C), Bruno Barat, Caroline Sayo Iura, Jeanette Vondersaar en Colleen Davis (in The Four Temperaments) en bij Wim Broeckx in de zeer doorleefde hoofdrol in De Verloren Zoon. De eerste voorstelling van dit Balanchine festival werd opgedragen aan lichtontwerper Jan Hofstra, die na een 32-jarige verbintenis Het Nationale Ballet gaat verlaten. Het lange, warme applaus dat hij in ontvangst mocht nemen, was meer dan verdiend.