Bulgarije; Scheuring in orthodoxe kerk

De Bulgaarse orthodoxe kerk, elfhonderd jaar oud en de belangrijkste pilaar van het nationaal bewustzijn, is gespleten: terwijl in hartje Sofia de klokken van de Aleksandur Nevski-kathedraal beierden als teken van protest, rouw en treurnis, installeerden gisteren in de St. Paraskeva-kerk critici van de zittende patriarch Maksim een eigen patriarch, Pimen.

De orthodoxe kerk heeft eeuwen van onvrijheid en Turkse overheersing en decennia van communistische druk overleefd, maar is nu, anno acht van de democratie, gespleten: Bulgarije heeft opeens twee rivaliserende orthodoxe kerken en twee rivaliserende patriarchen.

De historische breuk is het voorlopige hoogtepunt van een conflict dat kort na de val van het communistische systeem in 1989 begon en is daarmee ook een late erfenis van die bevrijding. Bulgarije raakte na 1989 diep verdeeld tussen socialisten, communisten, ex-communisten en neo-communisten enerzijds en radicale anti-communisten anderzijds, een verdeeldheid die zeven jaar later nog maar weinig van zijn scherpe kantjes heeft verloren. En die verdeeldheid heeft ook de orthodoxe kerk aangetast.

Inzet van het conflict was patriarch Maksim, de nu 81 jaar oude leider van de 7,7 miljoen Bulgaarse orthodoxen. Zijn critici voerden aan dat de in 1971 gekozen Maksim bijna twintig jaar lang loyaal was geweest aan het communistische bewind: hij had nooit zijn stem verheven tegen het regime, hij had nooit de gelovigen in bescherming genomen tegen de atheïstische communisten. Sterker: was de collaborateur Maksim niet eerder tot patriarch benoemd door het regime van partijchef Todor Zjivkov dan, zoals de kerkwetten voorschrijven, te zijn gekozen? En waren onder dat communistische systeem niet zelfs afluistermicrofoons van de geheime dienst geïnstalleerd in de biechtstoelen?

In 1991 erkenden de rebellen, aangevoerd door de nu 90-jarige metropoliet Pimen, patriarch Maksim niet langer. Ze bezetten het gebouw van de Heilige Synode, tegenover het parlementsgebouw (met de leus 'Eendracht maakt macht' op de gevel) en de Aleksandur Nevski-kathedraal. Je kon in die dagen potige mannen van middelbare leeftijd de wacht zien houden bij het gebouw, om te verhinderen dat aanhangers van Maksim het zouden heroveren. In 1992 kregen de rebellen rond Pimen gelijk van de toen heersende anti-communistische regering: de Afdeling voor Kerkelijke Zaken van de regering verklaarde Maksims verkiezing in 1991 ongeldig en benoemde een nieuwe synode onder Pimen. Maksim en de oude synode erkenden dat besluit niet, en ze kregen daarbij de steun van het Oecumenische Patriarchaat.

In 1994, het jaar waarin de huidige regering van ex- of misschien wel neo-communisten weer aan de macht kwam, keerden de kansen. De aanhangers van Pimen werden uit het gebouw van de Heilige Synode verdreven en Pimen werd door Maksim formeel uit de kerk gezet. Eerder dit jaar slaagden de aanhangers van Maksim er ook in een kaarsenfabriek te heroveren op Pimens aanhangers, die met de winst van die kaarsen hun campagne hadden gekostigd.

In maart van dit jaar braken Pimens aanhangers alle besprekingen met de vleugel van Maksim af en besloten ze tot de vorming van een eigen orthodoxe kerk. Die campagne werd gisteren, op de dag af 25 jaar nadat Maksim patriarch werd, besloten met de installatie van de hoogbejaarde Pimen.

Juristen van de Heilige Synode zijn nu van plan de zaak voor de rechter te brengen: die moet nu uitmaken wie de rechtmatige leider van 's lands gelovigen is. Ze voeren aan dat de rebellen onder Pimen een loopje nemen met het kerkelijk recht en zich illegaal bezittingen van de kerk toeëigenen en ze menen dat alleen de atheïsten garen spinnen bij de traumatische breuk. Een van die juristen kondigde gisteren aan zich in de kerkruzie te zullen wenden tot “alle internationale organisaties voor de rechten van de mens en de Verenigde Naties.”

De regering - van ex- dan wel neo-commmunisten - steunt, in tegenstelling tot die van 1992, Maksim. Het huidige hoofd van de Afdeling voor Kerkelijke Zaken, Hristo Matanov, zei gisteren dat Pimens installatie de kerkelijke regels schendt en neerkomt op de illegale stichting van een nieuwe kerk. Premier Zjan Videnov feliciteerde Maksim met de 25ste verjaardag van zijn patriarchaat. “Er is in Bulgarije maar één kerk en maar één synode, die wordt geleid door de Bulgaarse patriarch Maksim.” De regering, aldus Videnov in een duidelijke verwijzing naar de politieke verdeeldheid onder de Bulgaren, “steunt de eenheid van de kerk ten aanzien van politiek gemotiveerde pogingen haar te ondermijnen.” De installatie van Pimen, vond Videnov, is een diep anti-Bulgaarse daad”.