Vrijzinnigen houden de spanning erin

Toen 125 jaar geleden de Nederlandse Protestanten Bond werd opgericht, was het de vereniging er vooral om te doen de afhakers binnen de Nederlandse Hervormde Kerk toch in enigerlei verband te behouden voor kerk en theologie. De bond fungeerde als een soort schuilkerk, beschutting biedend tegen de stormen van de orthodoxie in afwachting van mildere tijden.

De bond werd opgericht door C.W. Opzoomer, hoogleraar wijsbegeerte in Utrecht, die zijn oratie hield over de wijsbegeerte, 'de mens met zichzelf verzoenende'. De titel geeft aan hoe diep-vrijzinnig de geest van de oprichter was, want in de gebruikelijke theologie is het niet de wijsbegeerte, maar alleen Christus die de mens met zichzelf verzoenen kan.

Nog steeds wil de Vrijzinnige Geloofsgemeenschap NPB, zoals de vereniging tegenwoordig heet, een toevluchtsoord zijn. Niet uitsluitend voor mensen die gebukt gaan onder de leerstelligheid van de kerken, hoewel zulke leden er voldoende zijn, als wel voor iedereen die zich weigert neer te leggen bij het volgens sommigen materialistische, niet altijd even spirituele karakter van het dagelijkse leven anno 1996 - mensen die verdieping zoeken.

Dat kan op allerlei verschillende manieren, zo benadrukken enkele prominente vrijzinnigen op een middag in een zijkamer van een liefelijk NPB-kerkje in Baarn. Aart van Lunteren, voorganger in Baarn en Hilversum: “Wij zijn vrijzinnig in de zin dat we tussen het vrijzinnig-religieuze en het vrijzinnig-christelijke in zitten. We zitten in het spanningsveld tussen religiositeit en christendom. Je kunt die spanning wegnemen door jezelf humanistisch te noemen of een kerkgenootschap te beginnen, maar wij laten die spanning liever bestaan.”

De 65 plaatselijke afdelingen met in totaal negenduizend leden en begunstigers staan open voor wat het moderne levensgevoel aanbrengt: een toespraak van koningin Beatrix waarin ze het egoïsme aan de orde stelt, teksten van Etty Hillesum, Dag Hammer- skjöld of Augustinus, het boek De Celestijnse Belofte, maar ook dingen als meditatief boetseren, sacraal dansen en lessen groepsbesluitvorming, die onlangs op de slotmanifestatie van het jubileumjaar in het Gelderse Papendal op het programma stonden.

De vrijzinnige beweging is traditioneel actief met initiatieven zoals campagnes tegen drankmisbruik en de organisatie van vakantiekampen voor 'bleekneusjes'. Ook de huidige leden laten de handen wapperen. In Weesp wordt met het ophalen van oud papier zelfs de voorganger betaald. “Heel kneuterig, maar vergeet niet dat er ook een soort snob-appeal van de vrijzinnige geloofsgemeenschap uitgaat”, zegt Aart van Lunteren.

De vereniging wil voor alles ondogmatisch zijn en niets weten van iedere vorm van systeemdwang, zonder daarbij overigens de indruk te willen vestigen dat alleen de vrijzinnigen weten wat tolerantie inhoudt. Niet alleen hervormden zijn lid, ook katholieken, gereformeerden, zelfs vrijgemaakt gereformeerden.

Klaas Halbertsma, voorzitter van het hoofdbestuur, zegt dat de NPB een geestelijke thuishaven wil zijn. “Een thuishaven waar je geestverwanten kunt aantreffen, waar je veilig kunt toeven. Waar het leuk en ontspannen kan zijn en waar de kalmerende werking van saamhorigheid en sociale rituelen de angst voor vereenzaming in de kiem kunnen smoren.”

Halbertsma meent een kentering waar te nemen als het gaat om de leegloop uit de kerken. Ofschoon de mens van vandaag niet graag lid lijkt te worden van instituties, een dilemma waar ook vele kerken mee te maken hebben, is er een duidelijke behoefte aan zingeving. “Veel mensen zijn allergisch voor kerkgebouwen. Je krijgt ze die drempel gewoon niet over. Het zou misschien verstandig zijn om niet in een kerk maar in gemeenschapszalen bijeenkomsten te gaan houden.”

    • Arjen Schreuder