Seks en aids (2)

De antropoloog Robert Pool ken ik als een gedegen en integer wetenschapper. Ik kan dan ook niet geloven dat het totale gebrek aan nuancering en de grove generalisatie die dit artikel kenmerken, van hem stammen.

Waar de sensationele gegevens over de seksuele gebruiken vandaan komen, wordt in het artikel niet vermeld. Mijn ervaring als antropologisch onderzoeker in de regio Tabora, ten zuiden van het door de Sukuma bewoonde gebied, was dat het in Tanzania net zo moeilijk is als in Nederland om betrouwbare gegevens over seks te verzamelen. Voor seks geldt als voor enig ander onderwerp dat er een onderscheid is tussen wat mensen zeggen en wat ze doen. In het artikel wordt niet duidelijk gemaakt waarom de onderzoeker de verdacht unanieme beweringen voor waar houdt.

Verdacht unaniem, omdat ik bepaalde stemmen mis. Bijvoorbeeld van leden van een zo belangrijke sociale beweging als de Tanzaniaanse Opwekkingsbeweging binnen de kerken. Buhaya is een van de belangrijkste centra van deze beweging, die in de jaren dertig ontstond en zich momenteel verspreidt in alle lagen van de Tanzaniaanse bevolking. Binnen de beweging heerst een sterke nadruk op huwelijkstrouw, monogamie en respect tussen man en vrouw. Vergelijkbare bewegingen zijn te vinden onder islamitische gelovigen, met name in de wijd verspreide tariqa's.

Het artikel bevat ten minste drie tegenstrijdige beweringen. In het begin wordt gerefereerd aan 'de gebrekkige voorlichting' over aids, terwijl verderop beweerd wordt dat het de mensen aan kennis over aids niet ontbreekt. Even onduidelijk blijft de welstand van de Haya en Sukuma. Ze zijn 'economisch even arm'. Desalniettemin kunnen alle mannen het geld neerleggen voor het 'minimum' van drie of vier vrouwen. Een derde tegenstrijdigheid betreft de conclusie dat wanneer man, vrouw, kinderen, de broer van de man en diens gezin allen seropositief zijn, 'dat alleen op incest kan wijzen', terwijl in het vervolg van het artikel meer dan voldoende argumenten aangedragen worden om te verwachten dat alle Tanzanianen boven de tien seropositief zouden zijn, aangezien 'iedereen een compleet buitenechtelijk seksnetwerk' onderhoudt en 'ze al vanaf hun tiende seksueel actief zijn'.

De toon van het artikel zegt meer over onze cultuur dan over die van de Haya, Sukuma, Tanzanianen of Afrikanen, die in de loop van het artikel op één hoop worden gegooid. De rapporten van koloniale ambtenaren, missionarissen en zendelingen over de verspreiding van geslachtsziekten in Buhaya in de twintiger en dertiger jaren verschillen nauwelijks van het door u gepubliceerde artikel. Ook daar is promiscuïteit de meest populaire verklaring. Ten gunste van de koloniale rapporten kan gesteld worden dat een enkeling nog wel verder zocht naar eventuele oorzaken van dit gedrag, en geen genoegen nam met de gemakkelijke oplossing dat de 'diepgewortelde promiscuïteit' 'een wezenlijk onderdeel van de cultuur' is. Wanneer verder gekeken werd, werd de dieper liggende oorzaak zonder uitzondering gevonden in de politiek-economische situatie.

Een gedetailleerde geschiedenis vanaf de introductie van geslachtsziekten in 19e-eeuws Buhaya door Arabische, Europese en Swahili-handelaren, op zoek naar ivoor en slaven bestemd voor de internationale markt, gevolgd door de massale sterfte van vee tengevolge van runderpest in 1890, met aansluitend de Duitse kolonisering van het gebied, de invoer van hoofdelijke belasting, de massale zwerfarbeid van Haya-mannen op Oegandese kantoenplantages, de Eerste Wereldoorlog en de overname door de Engelsen van de kolonie, de koffie-boom van de twintiger jaren en de depressie van de dertiger jaren tot aan de huidige aids-tragiek, zou naar mijn mening meer licht kunnen werpen op de ernstige stand van zaken dan anecdotes over het wel en weel van Pools personeel.

Armoede en onzekerheid zijn een voedingsbodem voor afhankelijkheidsrelaties, die tot misbruik van mensen leiden. Om de slachtoffers nog een trap na te geven door alle vrouwen als hoeren en alle mannen als moedwillige en onverschillige verspreiders van geslachtsziekten te presenteren, kan slechts het antwoord zijn op een diepgewortelde behoefte aan gewetensrust: het is allemaal hun eigen schuld.

Naschrift Jutta Chorus:

De tekst is naar Robert Pool gefaxt en door hem geaccordeerd.