Angst voor communisme won het van teleurstelling

MOSKOU, 4 JULI. De angst heeft gewonnen van de woede. Hoewel miljoenen Russen ronduit ontevreden zijn over vijf jaar hervormingen, is de vrees dat een terugkeer van het communisme alleen maar meer ellende brengt, groter gebleken. Dat is een triomf voor Boris Jeltsin. De vraag is nu of hij gezond genoeg is om er gebruik van te maken.

De eerste vrije verkiezingen voor de macht in het Kremlin zijn de bekroning geworden van een spectaculaire comeback van de man die zes maanden geleden nog werd afgeschreven. Jeltsin heeft de campagne met succes weten te versmallen tot een keuze tussen 'verleden en toekomst'. Daarbij schilderde hij het Sovjet-verleden af als een tijd van repressie en honger, de toekomst als een tijd van vrijheid en welvaart. Het heden - misdaad, economische achteruitgang, oorlog in Tsjetsjenië - bleef zoveel mogelijk buiten beschouwing.

Dat is meteen ook de nederlaag voor Gennadi Zjoeganov. De communistische uitdager boekte aanvankelijk zelf juist succes door aan het Sovjet-verleden te refereren als een tijdperk van gelijkheid en rechtvaardigheid. Maar toen de anti-reclame van het Kremlin eenmaal op gang kwam, bleek dat Zjoeganov aan weinig méér kon appelleren dan aan nostalgie. Geloofwaardige eigen plannen ontbraken.

Een triomf voor de democratie, zoals de Amerikaanse president Clinton gisteren zei, zijn de verkiezingen niet geworden. Zij waren vrij in de zin dat er een duidelijke keuze was uit verschillende kandidaten. Democratisch in de zin dat die kandidaten gelijke kansen kregen hun opvattingen uit te dragen, waren ze nauwelijks. De media hadden onbeschaamd de kant van Jeltsin gekozen. Informatie die nadelig zou kunnen zijn voor de zittende president, zoals de twijfels over zijn gezondheidstoestand de laatste dagen, werd tot een minimum beperkt.

De keuze tégen een terugkeer van de communisten kan ook niet automatisch worden geïnterpreteerd als een keuze vóór democratie en markteconomie. De man die Jeltsin aan een overwinning heeft geholpen, generaal b.d. Aleksandr Lebed, betoogt juist dat Rusland nog niet klaar is voor democratie. 'Recht en orde' is volgens hem belangrijker.

Bij het aanwijzen van de schuldigen voor Ruslands problemen is Lebed begonnen bij de buitenlanders.

Pag.5: Jeltsin in de slag met vijandig parlement

De rol van deze Lebed is één van de kwesties waarover Jeltsin zich nu, na zijn klinkende overwinning, moet buigen. De 46-jarige Lebed is door de president secretaris van de invloedrijke Veiligheidsraad gemaakt nadat hij bij de eerste ronde van de verkiezingen 14,5 procent van de stemmen had gehaald. Sindsdien heeft Lebed zich achter Jeltsin gesteld. Maar hij heeft ook gevraagd om extra bevoegdheden en geopperd dat hij vice-president zou kunnen worden, een functie die in de Russische grondwet niet bestaat.

Volgens sommige waarnemers wordt Lebed de nieuwe sterke man in het Kremlin. Anderen menen dat Jeltsin de 'generalissimo' de afgelopen weken eventjes de vrije hand heeft gegeven omdat hij nu eenmaal zijn stemmen nodig had. Nu de verkiezingen achter de rug zijn, zou Jeltsin Lebed wel in het gareel brengen. De president heeft dat al eens eerder gedaan, na de verkiezingen in 1991 met een andere stemmentrekkende oorlogsheld, Aleksandr Roetskoj.

Dringender kwesties nog zijn de formatie van een nieuwe regering en de samenwerking met het parlement, dat afgelopen december voor vier jaar is gekozen en wordt gedomineerd door de communisten. Jeltsin wil verder met zijn loyale 'no-nonsense'-premier, Viktor Tsjernomyrdin. Maar de herbenoeming van Tsjernomyrdin moet worden goedgekeurd door het parlement, zo erkende een adviseur van Jeltsin gisteren. Dat kan leiden tot politieke tegenstellingen en die worden in Rusland soms slechts met grove middelen uit de weg geruimd.

Jeltsin heeft zich tot nu toe afkerig getoond van de vorming van een coalitie-regering met de communisten, die de weerstand in het parlement tot een minimum zou beperken. Lebed is ervóór, om onrust door felle oppositievoering te voorkomen. Tsjernomyrdin heeft erop gezinspeeld dat 'professionals' welkom zijn. Een vaak gehoorde naam is die van Aman Toelejev, gouverneur van de provincie Keremovo. Jeltsin is de afgelopen weken wel al begonnen parlementaire leiders bijeen te brengen voor de formatie van een 'anti-communistische meerderheid'.

De taken die president, regering en parlement wachten zijn niet gering. Jeltsin heeft alleen al voor meer dan 10 miljard gulden aan verkiezingsbeloften gedaan. De belastinginkomsten vallen dit jaar alwéér tegen, zo heeft minister van economische zaken Jasin al bekendgemaakt. Hij waarschuwt voor een 'budgettaire crisis' komende herfst. “Nu moeten we het allemaal gaan verantwoorden”, verzuchtte premier Tsjernomyrdin zaterdag.

Het grootste probleem van Rusland lijkt na de herverkiezing van Jeltsin echter niet van politieke, maar van medische aard. Na een bijna onvoorstelbaar energieke campagne is Jeltsin de afgelopen dagen uit het zicht verdwenen. De herkozen president sloeg het overwinningsfeest met zijn campagnestaf over. Zijn schaarse televisie-optredens zijn zorgvuldig geregisseerd. En toch houden zijn medewerkers vol dat hij 'in goede vorm' is.

Het roept herinneringen op aan de tijden van Brezjnev en Tsjernenko, Sovjet-leiders die door hun omgeving letterlijk overeind werden gehouden terwijl zij voor het landsbestuur al niets meer konden betekenen. Zelfs als hij gezond is heeft Jeltsin al de neiging in crises te floreren maar in rustiger tijden “misschien iets te passief” op te treden, zoals hij zelf in zijn Dagboek uit het Kremlin schreef. En deze president heeft vorig jaar twee keer hartproblemen gehad, kampt met een pijnlijke rug en heeft met zijn 65 jaar de gemiddelde levensverwachting van de Russische man al met zeven jaar overschreden.

Als Jeltsin overlijdt komen er nieuwe verkiezingen. Maar als hij langere tijd in het ziekenhuis komt te liggen, hangt het landsbestuur af van wie zich toevallig het sterkste toont in het Kremlin. Als zo'n Brezjnev-scenario bewaarheid wordt, hebben de verkiezingen van gisteren nog maar weinig beslist.