Niemand weet wat Zjoeganov precies wil

Rusland blijft speculeren over de gezondheid van Jeltsin. Opiniepeilingen geven hem morgen meer kans dan zijn uitdager, Gennadi Zjoeganov: het wereldbeeld van een neocommunist.

MOSKOU, 2 JULI. Gisteren gebeurde het tussen de limonade en de kauwgom, en het blijft elke keer een schok. De Russische televisiereclame toont op onverwachte momenten zwart-wit beelden van gevangenkampen en executies. “De communisten hebben zelfs hun naam niet veranderd”, zegt een commentator in het reclamespotje, dat eindigt met de aansporing te stemmen: “Het is nog niet te laat om een burgeroorlog te voorkomen.”

Dat is de visie van het Kremlin: Gennadi Zjoeganov brengt Rusland terug naar dictatuur en onderdrukking. De leider van de communisten zelf laat zich intussen filmen terwijl hij danst, volleybalt en andere onschuldige dingen doet. Zjoeganov pleit voor nationale verzoening. Hij belooft die als president te bevorderen met een coalitieregering. Hoewel opiniepeilingen hem weinig kans geven, kan de 52-jarige Zjoeganov morgen president van Rusland worden. En niemand weet wat hij vervolgens met zijn macht zou doen. Volgens sommige waarnemers gaan de verkiezingen vooral over de verdeling van Ruslands rijkdommen en maakt het weinig uit wie er in het Kremlin zit. Anderen luiden de alarmklok. De hervormer Jegor Gajdar schreef onlangs: “Denk elke keer als Zjoeganov 'Slavisch' zegt aan 'Germaans' en alles wordt duidelijk.”

Het verkiezingsprogramma van de communisten biedt weinig aanknopingspunten. Zij pleiten voor hervormingen, maar in 'aangepaste' vorm. Ze erkennen particulier eigendom, maar de wijze waarop eigendom de afgelopen jaren is verworven noemen zij 'plundering'. Het programma staat persvrijheid toe, maar geen 'anarchie' in de meningsuiting.

“Als iemand Gennadi Andrejevitsj beschuldigt van het afglijden naar sociaal-democratische ideeën, vergist hij zich deerlijk”, waarschuwde generaal b.d. en communistisch parlementslid Valentin Varennikov dit voorjaar op een partijvergadering. “Dit is het minimumprogramma. We hebben ook nog een maximumprogramma. Dat is niet gepubliceerd maar u zou moeten begrijpen dat we onze idealen altijd trouw blijven!” Varennikov werd voor deze uitlating onmiddellijk op de vingers getikt door Zjoeganov, die repte van een 'verspreking'. Maar de generaal heeft zijn verhaal nooit ingetrokken.

Pagina 5: 'Als Stalin langer had geleefd had hij Rusland gered'

In zijn redevoeringen stemt Zjoeganov zijn ideeën af op zijn gehoor. In Davos klonk hij dit jaar voor Westerse ondernemers als een sociaal-democraat. In de VS zei hij dat de naam van zijn partij alleen niet was veranderd omdat communisme in Rusland nu eenmaal “een goede merknaam” is. Maar kiezers in de Oeral vertelde hij dat het einde van de Sovjet-Unie was veroorzaakt door een “geheime oorlog” die al door John F. Kennedy was begonnen. Het “verraad” moet ongedaan worden gemaakt.

Geschreven heeft Zjoeganov ook, en wie leest wàt begrijpt wellicht meer van Gajdars waarschuwing over een nationaal-socialistisch communisme. In Ik geloof in Rusland (1996) begint Zjoeganov in de negentiende eeuw: “De ideologie, cultuur en opvattingen van de Westerse wereld kwamen meer en meer onder invloed van de joden. De joodse invloed groeide niet meer per dag, maar per uur.” In Achter de horizon (1995) prijst hij Stalin. Als die “enkele jaren langer had geleefd” had hij Rusland “hersteld en gered van de kosmopolieten”. Dat laatste is een Russische omschrijving voor joden. In Rusland en de moderne wereld (1995) verklaart Zjoeganov waarom het Westerse economische model niet werkt. “Kapitalisme past organisch niet bij het vlees en bloed, bij de manier van leven, bij de gewoonten en de psychologie van onze maatschappij. Het heeft al eens geleid tot burgeroorlog en ook vandaag schiet het geen wortel - en het zal geen wortel schieten - in Russische bodem.”

Gennadi Zjoeganov komt uit een dorpje bij Orjol, ten zuiden van Moskou, uit een gezin van onderwijzers. Hij was zelf onderwijzer voordat hij in 1983 een baan kreeg op de afdeling propaganda van de partij in Moskou. In 1989 werd hij vice-voorzitter van de afdeling ideologie. Terwijl andere communisten zich conform de tijdgeest omvormden tot hervormer of zakenman, bleef Zjoeganov de orthodoxie trouw.

Hij publiceerde artikelen die dwars tegen de lijn van Michail Gorbatsjov ingingen. In juli 1991 nam hij het initiatief tot Een woord aan het volk, een tekst in de Sovjetskaja Rossija die werd geïnterpreteerd als de voorbode van de coup, drie weken later. “Hoe is het mogelijk dat we mensen aan de macht hebben laten komen die geen liefde voelen voor hun land, die kruipen voor buitenlandse bazen?”, zo stond er onder andere.

Zjoeganov had zelf geen actief deel aan de coup, waarschijnlijk omdat hij als relatief lage functionaris niet was gevraagd. Toen na de mislukking de partij werd verboden en het topkader in de gevangenis belandde was Zjoeganov wel onder degenen die het verbod voor de rechter aanvochten. En met succes.

In 1992 mochten de communisten zich weer organiseren. In februari 1993 werd Zjoeganov leider van de Communistische Partij van de Russische Federatie, die mede door zijn organisatorische talenten toonaangevend werd. Bij de parlementsverkiezingen in december 1993 haalde Zjoeganov 12,5 procent van de stemmen, bij de parlementsverkiezingen twee jaar later 22 procent en vorige maand 32 procent. Als hij het morgen niet redt, is Zjoeganov nog altijd leider van een dominerende fractie in het parlement.

Eén aspect van de tijdgeest heeft de communistenleider niet ongemoeid gelaten: het nationalisme. Oude partij-dogma's als klassenstrijd en atheïsme heeft hij vervangen door 'traditionele Russische waarden'. Hij knoopte banden aan met rechtse en extreem-rechtse partijen en partijtjes in een 'Front van Nationale Redding'. Bij de presidentsverkiezingen is Zjoeganov kandidaat namens wat hij zelf noemt het 'nationaal-patriottische blok'. Het resultaat van deze kruisbestuiving der ideologieën is een neo-communisme waarin de 'wederopstanding' van het Russische volk centraal staat. Naar Stalins zege op nazi-Duitsland wordt even makkelijk teruggegrepen als naar Poesjkins gedichten: alles is goed als het bijdraagt aan de 'grootsheid' van Rusland. Het is een ideeënwereld die moeilijk is samen te vatten maar die goed valt in een land dat is teruggevallen van supermacht naar - tsja, naar wat inderdaad?

Zjoeganov heeft zijn neo-communisme niet helemaal zelf bedacht. Eén van zijn mentoren is Aleksandr Prochanov, hoofdredacteur van het ultranationalistische blad Morgen. Dat blad verlangt naar een verloren gegaan wereldrijk, waarschuwt tegen zionistische complotten en duidt Jeltsin aan met zijn initialen JeBN (Jeltsin Boris Nikolajevitsj), hetgeen - hardop uitgesproken - 'neuken' betekent. Prochanov noemt zichzelf een 'antidemocraat'.

Daarnaast laat Zjoeganov zich ook adviseren door traditioneler denkende communisten als Anatoli Loekjanov, ex-voorzitter van het Sovjet-parlement en trots op zijn medeplichtigheid aan de coup tegen Gorbatsjov, en leiders van de bestorming van het televisiegebouw in oktober 1993. Een derde groep 'Zjoeganovtsi' bestaat uit meer gematigde communisten, zoals Nikolaj Ryzjkov, premier onder Gorbatsjov. Zjoeganov heeft vermeden aan te kondigen welke medewerker welke functie krijgt als hij president is.

De kiezers van Zjoeganov stemmen bovenal op hem omdat zij zich door Jeltsin bedrogen voelen, omdat zij hun baan zijn kwijtgeraakt onder de hervormingen, omdat zij zich ergeren aan de ongelijkheid tussen arm en rijk. Omdat, kortom, zij het naar hun gevoel de afgelopen vijf jaar slechter hebben gekregen.

Deze kiezers, ruim 24 miljoen in de eerste ronde, verlangen van een communistische president dat hij hun leven materieel verbetert.

Dat staat ook centraal in Zjoeganovs verkiezingsbeloften: de inkomens en de uitkeringen gaan omhoog, de prijzen omlaag. De vraag is: wat gaat deze neocommunist doen en wie gaat hij beschuldigen als hij straks deze beloften niet kan nakomen?

    • Hans Nijenhuis