Kerkdiensten veranderen onder invloed van feestende jongeren

HEMRIK, 2 JULI. Nee, hij gaat nooit naar de kerk, zegt de 14-jarige Hilco de Haan schor. “Je kan wel christelijk zijn, maar zo ver ga ik niet.” Op het midzomernachtsfeest dat de gereformeerde kerk zaterdagnacht in Friesland organiseerde voelde hij zich wel thuis. “Ik dacht eerst, iedereen zal hier wel flippen op God, maar ik heb de hele nacht niks anders gedaan dan door het bos lopen.”

Hij haalt een enorm stuk ontbijtkoek uit zijn jaszak, plukt er wat restjes shag vanaf en begint aan zijn ontbijt. “Ik kom hier leuke mensen tegen.”

Tweehonderdvijftig christelijke jongeren vierden in een recreatiegebied bij het plaatsje Hemrik de kortste nacht van de zomer met muziek, film, een 'knuffeltent' - waar overigens werd gedanst - en een disco-kerkdienst bij het ochtendgloren. Jongeren gaan steeds minder naar de kerk. Vooral de katholieke en hervormde kerken raken in hoog tempo jonge leden kwijt. Jonge leden worden ouder, er komen nauwelijks jonge leden bij. Volgens gegevens van het Sociaal en Cultureel Planbureau noemde vijfentwintig jaar geleden 36 procent van de jongeren (17 tot 25 jaar) zich katholiek, in 1991 was dat nog 13 procent. Het aandeel van hervormde jongeren liep in die periode terug van 13 naar 4 procent. De groep jonge gereformeerden groeide licht: van 6 naar 8 procent.

De EO-jongerendag is de meest bekende massa-bijeenkomst, maar ook de katholieken timmeren aan de weg. Het Aartsbisdom Utrecht organiseerde dit jaar voor het eerst twee aaneengesloten dagen voor jongeren die actief zijn binnen de katholieke kerk. Er kwamen 1.500 scholieren en jongeren naar het terrein van 'Jongeren op weg' in Assel, een groeiend centrum van activiteit. De vormelingendag in de St. Bavo in Haarlem, die dit jaar voor de vijfde keer plaatsvond, trekt elk jaar meer twaalfjarigen die net hun vormsel toegediend hebben gekregen. Dit jaar waren het er 1300, vorig jaar 1200.

Een evenement dat al langer bestaat is het Youth For Christ festival in de Flevopolder. Het wordt in augustus voor de negentiende keer gehouden. De bezoekersaantallen nemen geleidelijk toe. Dit jaar verwacht de organisatie tienduizend mensen van verschillende kerken. 1994 was een jaar met topdrukte: de beroemde gospel-groepen die op het programma stonden trokken extra publiek.

“Er is zeker sprake van een trend”, zegt Willem de Boer van het Katholiek Centrum voor Levensvorming, de koepelorganisatie voor katholiek jeugdwerk. “In de parochies komen jongeren te weinig leeftijdgenoten tegen. Gezamenlijk kunnen ze beter een eigen standpunt bepalen.”

Ook Th. Schepens, onderzoeker aan de Katholieke Universiteit Brabant die onderzoek doet naar kerkverlating, ziet dat grote bijeenkomsten bij jongeren aanslaan. “Er zijn twee bewegingen. Jongeren komen bij elkaar in hele kleine gezelschappen èn op grote bijeenkomsten. Beide vormen hebben te maken met de levensfase waarin ze zitten: Jongeren zoeken uit onzekerheid de anonimiteit op.”

Op de katholieke festijnen verschuift de aandacht van religieuze naar maatschappelijke onderwerpen. De Derde Wereld speelt een steeds belangrijker rol. Een eucharistieviering staat bijna altijd op het programma, maar “de tijd van evangelisatie is voorbij”, zegt Elianne Keulemans, verbonden aan het Brabants Steunpunt Jeugdwelzijn, dat grootschalige activiteiten voor katholieke en hervormde jongeren in Brabant organiseert.

Studiesecretaris voor het katholieke jongerenwerk Pim Lacor is niet onverdeeld positief over de massale jongerenbijeenkomsten. “De katholieke kerk had vroeger triomfalistische trekken. We moeten oppassen dat dat niet terugkomt. Als je met veel mensen bij elkaar bent, geeft dat een gevoel van macht. Dat gevoel moet je binnen de perken houden.”

De katholieken zijn volgens Lacor met nieuwe initiatieven wat terughoudender dan bijvoorbeeld de hervormde kerk. Het jongerenwerk heeft onder katholieken een minder lange traditie. Er wordt met veel ontzag gesproken over het succes van de EO-jongerendag. “Onze jongerenactiviteiten zijn meer een lappendeken van lokale initiatieven.”

De jongerendag van de EO wordt alsmaar groter: dit jaar kwamen er 30.000 gereformeerde en hervormde jongeren voor de muziek, de sprekers en voor elkaar naar het stadion in Galgenwaard. De groei van het aantal bezoekers was de laatste tien jaar geleidelijk. Tot vorig jaar. Toen kwamen er in een jaar 5.000 jongeren bij.

Op elke jongerendag komen jongeren die recent tot het christendom bekeerd zijn. Deze 500 à 1.000 'nieuwe gelovigen' zijn een jaar aan een kerk verbonden. Dat vertelt organisator Andries Knevel, bekend van het interviewprogramma Het Elfde Uur bij de Evangelische Omroep. “De afkalving gaat nog steeds sneller dan de groei, maar er komen mensen bij.”

Bijna driekwart van het jongerendag-publiek gaat iedere week naar de kerk. In de twintig jaar dat de dag georganiseerd wordt, is gebleken dat de groep bezoekers die kerks is, dat ook op latere leeftijd blijft. De gereformeerde kerken ondervinden inmiddels invloed van de jongeren die blijven. “Binnen hun eigen gemeente proberen deze mensen een meer evangelische, feestelijke dienst te organiseren”, aldus Knevel. Hij verwacht dat onder invloed van de grote bijeenkomsten de traditionele kerkdienst een ander gezicht zal krijgen: meer muziek, losser van structuur.

Evert-Jan Hazeleger van de koepelorganisatie voor hervormde jongeren ziet ook binnen zijn kerk een dergelijk patroon. “Tot hun twaalfde blijven ze in de kerk in de buurt. Daarna gaan ze op zoek naar andere activiteiten, bijvoorbeeld op mega-bijeenkomsten. Na een paar jaar zie je dat ze terugkeren naar hun eigen kerk en daar proberen hun eigen ideeën toe te passen.” Uit cijfers van de Katholieke Universiteit Brabant blijkt dat dat ook geldt voor katholieke jongeren. Jongeren van 15 tot 25 jaar verlaten de kerk. Ontevredenheid met de manier waarop de oudere leden van de gemeente een stempel op de kerkdienst drukken is een reden dat zij uitvliegen. Mensen van 25 tot 35 treden toe. Het aantal toetreders in de katholieke kerk blijft constant, 1.000 mensen per jaar. Dit jaar, verwacht onderzoeker Schepens, zal het aantal nieuwe mensen in de kerk iets toenemen. “Steeds meer mensen die toetreden hebben een hoge opleiding gevolgd”, zegt Schepens. “Het zijn zeker geen doetjes. Kerkelijkheid krijgt een element van status.”

De Disco-kerkdienst in het bos bij Hemrik is afgelopen. Het is licht geworden in Friesland. De meeste jongeren zijn tot het eind gebleven. Hilco de Haan heeft als een van de weinigen buiten gezeten tijdens de dienst. Kletsen vindt hij belangrijker dan kerkdiensten.

    • Martine van Eck