Democratie stelt Zambia teleur

LUSAKA, 2 JULI. “Mijnheer, politici zijn onbetrouwbare rotzakken.” Er wordt niet gelachen om de uitspraak van moeder Chewe in het rommelige huis in Lusaka. De opmerking klinkt als een oorlogsverklaring aan het establishment.

“We zien al die politici, die vroeger één met ons waren, nu als rijke jongens in dure auto's voorbijscheuren”, vervolgt moeder Chewe. “Ze beloofden ons verandering en het ging slechter.”

Grootmoeder heeft in een donker hoekje van huize Chewe zitten meeluisteren. “Wanneer komt er een einde aan deze regering”, vraagt ze, “en wanneer komt er eigenlijk een einde aan de onafhankelijkheid. Vóór 1964 ging het ons beter.”

Teleurstelling, diepe teleurstelling heerst er in Zambia. De euforie na de invoering van het meerpartijenstelsel en de historische verkiezingsoverwinning in 1991 van de Beweging voor Meerpartijen-Democratie (MMD) heeft plaatsgemaakt voor cynisme en apathie.

De Zambianen zien weinig reden hun politici te vertrouwen. Sinds de jaren zeventig gaat het hun economisch steeds slechter. De MMD beloofde een nieuw en democratisch begin. Maar de arrogantie van de machthebbers blijkt al even groot als onder het regime van de 'goedaardige dictator' Kenneth Kaunda, die van 1964 tot 1991 het land bestuurde.

Wat is er fout gegaan met de Zambiaanse democratie? Roger Chongwe is een gerespecteerd advocaat en politicus in de hoofdstad Lusaka en bekleedde in 1991 korte tijd de post van minister van Justitie in de MMD-regering.

“De ingrijpende politieke omslag die wij in Zambia meemaakten, ging niet gepaard met een culturele verandering”, stelt hij. “In een eenpartijstaat brengen commissies altijd verslag uit aan de president. Want de dictator moet alles weten. Het nieuwe regime veranderde daar niets aan.” Chiluba is geen voorbeeldig democraat. Zo wees hij aanbevelingen van een commissie om de grote presidentiële macht te beperken af en verzette hij zich tegen de vorming van een onafhankelijke anti-corruptie- en verkiezingscommissie.

Bisschop John Mamba van de Vereniging voor Democratische Vooruitgang (Fodep) zegt een anoniem telefoontje te hebben gekregen waarin hij met de dood werd bedreigd als hij niet ophoudt de regering te kritiseren. “Het gaat niet goed met de democratie”, verkondigt hij. “Er heerst grote intolerantie. Overal zie je haat, haat van de armen en haat van de politici. De zaak loopt uit de hand. Alle partijen zouden in de kathedraal bijeen moeten komen om een consensus te bereiken, zoals in 1991 onder Kaunda gebeurde. Maar deze regering wil niet praten.”

De overwinning van de MMD in 1991 had grote symbolische betekenis voor Afrika.

Pagina 4: Come-back Kaunda leidde tot paniek

Zonder geweld en goeddeels door druk van binnen Zambia zelf ontdeden de Zambianen zich van de alleenheerser Kaunda. De Beweging voor Meerpartijen Democratie (MMD) viel echter al in het eerste jaar uiteen. De huidige regering is nauwelijks meer representatief voor de MMD die in 1991 125 van de 150 zetels in het parlement won. De overweldigende verkiezingsoverwinning gaf de MMD vrijwel onbeperkte macht. De enige man die Chiluba nog kon bedreigen, was de behendige 72-jarige Kaunda. Toen Kaunda in 1994 terugkwam op zijn besluit met pensioen te gaan en aan zijn politieke come-back ging werken, raakte Chiluba's groep in paniek.

De regering zette al haar machtsmiddelen in. Bij tussentijdse verkiezingen werden stemmen gekocht en zette de regering de staatsmedia in voor de MMD. Chiluba kwam terug op zijn belofte een nieuwe grondwet door middel van bijvoorbeeld een referendum te laten aannemen. Hij liet daarentegen amendementen op de grondwet schrijven die hij het parlement door dreef. Ten slotte hield Chiluba ongeruste donorlanden ten onrechte voor dat hij de nieuwe grondwet niet zou bekrachtigen.

“De regering liet zich leiden door zuiver opportunisme. De amendementen zijn er op gericht om Kaunda uit te schakelen”, zegt ex-minister Simon Zukas. Hij stapte uit protest over de grondwet vorige maand uit de regering. Volgens de amendementen moeten de ouders van een presidentskandidaat in Zambia geboren zijn. Kaunda's ouders stammen uit Malawi. “Je moet nu niet alleen Zambiaan zijn om president te kunnen worden, maar een speciale Zambiaan. Ouders van heel veel Zambianen werden voor de onafhankelijkheid in de buurlanden geboren. Het aannemen van deze amendementen was een ondemocratisch besluit. Als Chiluba in oktober de verkiezingen wint, zal zijn nieuwe regering geen overtuigend mandaat hebben.”

Volgens de nieuwe grondwet mogen traditionele stamhoofden ook niet meer meedoen aan presidentsverkiezingen. Geen toeval dat Kaunda's rechterhand Inyambo Yeta een prominent stamhoofd is. “Dat is een zware slag voor de democratie”, zegt Oliver Saasa, directeur van het Instituut voor Afrikaanse Studies in Lusaka. “Juist in stamhoofden hebben de mensen nog vertrouwen, politici moeten ze niet meer. Bij tussentijdse verkiezingen ging slechts een fractie van de kiezers naar de stembus.” Heeft het meer-partijenstelsel volgens Saasa dan gefaald? “De introductie daarvan was onvermijdelijk”, zegt hij. “Het is nog steeds het beste systeem. Maar het ontbreekt ons aan goed politiek management.”

Nog meer dan tijdens Kaunda's heerschappij misbruikt de overheid de staatsmedia voor propaganda. Zelfs de lezersrubrieken staan vol met tegen Kaunda gerichte brieven. The Post is het niet altijd professionele maar wel prikkelend onafhankelijke dagblad. “De regering manipuleert de media”, beschuldigt hoofdredacteur Fred M'membe. The Post moet duur betalen voor zijn kritische opstelling. M'membe ging het gevang in wegens belediging van het parlement. “De journalisten van The Post krijgen geen informatie meer van overheidsfunctionarissen, we krijgen niet eens toegang tot hun persconferenties. Ze chanteren onze informatiebronnen en geen enkel overheidsorgaan plaatst advertenties bij ons. De regering probeert ons te wurgen. Nee, het is slecht gesteld met de persvrijheid in Zambia.”

De diepe teleurstelling in alle lagen van de bevolking wordt versterkt door - en dat is vrijwel uniek in Zambia - het gewelddadige karakter dat de politieke machtsstrijd heeft aangenomen. Een mysterieuze terreurorganisatie die zich Black Mamba noemt - naar de zwaar giftige slang - eist intrekking van de grondwetswijzigingen. Als dreigement liet ze enkele bommen ontploffen, waarbij een politieman het leven verloor. De regering arresteerde daarop acht hoge leiders van Kauda's UNIP-partij.

Lucy Sichone is advocaat en activiste voor burgerrechten. Zij gelooft niets van de door de regering geuite beschuldiging dat oppositieleiders achter de terreurorganisatie zitten. “Black Mamba is een produkt van de veiligheidsdiensten”, zegt ze. “De regering probeert zo chaos te creëren, om dan later een staat van beleg af te kondigen. Dan hoeft ze helemaal geen verkiezingen meer te houden. Als iemand van de oppositiepartijen te sterk wordt, zal de regering hem Black Mamba noemen en zijn hoofd afhakken.”

Kaunda ontkent iedere band met Black Mamba maar geeft toe dat de naam van de organisatie iets met hem van doen heeft. “Toen ik in 1953 tot leider van de nationalistische beweging werd benoemd, rustte ik me uit met toga en wandelstok”, begint hij aan een nieuw verhaal over zijn rijke verleden. “De blanke kolonisten zeiden toen: vandaag is het een toga, morgen een panga (hakmes), deze man is een black mamba, die ons zal bijten. Wie ook achter deze groep zit, moet geweten hebben dat ze mij black mamba noemden. Black Mamba moet zich nu rond mij slingeren en me wurgen.”

Kaunda presenteert zich als vastberaden, oudgediend strijder en zweert te zullen deelnemen aan de verkiezingen. Hoe diep zijn populariteit ook was gedaald in de stembusstrijd van 1991, Kaunda vormt toch het verleden van Zambia. Hij is een schaduw die tot ergernis van Chiluba maar niet weg wil trekken. Opnieuw belooft Kaunda een historische rol te spelen voor Zambia, de natie waar hij zich persoonlijk verantwoordelijk voor voelt. Maar Kaunda is inmiddels een oude man. Veel van zijn gedachten blijven steken in het verleden, een verleden waar veel Zambianen niet met nostalgie aan terug denken.

De oppositiepartijen, vele geleid door oorspronkelijke oprichters van de MMD, willen door een losse alliantie met Kaunda een nieuwe poging wagen aan de macht te komen. “Chiluba heeft in vier jaar meer slechts gedaan voor Zambia dan Kaunda in 27 jaar”, concludeert advocaat en politicus Roger Chongwe. Er bestaat een kans op een presidentskanditatuur van Chongwe, als Kaunda er niet in slaagt de grondwetswijzigingen ongedaan te maken. Chongwe zou dan de zegen krijgen van Kaunda. Bij een overwinning zal een regering van nationale eenheid worden samengesteld, net als in Zuid-Afrika. “Kaunda is tegenwoordig de populairste politicus van Zambia, dankzij Chiluba”, aldus Chongwe. “Ja, dat geeft me een vieze smaak in de mond want wij streden tegen Kaunda. Waarom dan toch een verbond met Kaunda? Democratie is nu eenmaal een zaak van getallen.”

In huize Chewe maakt het politieke machtsspel weinig indruk meer. “Dit is een gevecht alleen voor politici, niet voor de gewone mensen zoals wij”, bromt moeder Chewe. “Laten zij hun eigen problemen oplossen en wij de onze. De volgende keer gaan wij niet stemmen.”